Pruska Biblioteka Państwowa w Berlinie

Tytuł

PL Pruska Biblioteka Państwowa w Berlinie

DE Preußische Staatsbibliothek zu Berlin

Opis

Historia Pruskiej Biblioteki Państwowej sięga roku 1658, kiedy to Fryderyk Wilhelm I, elektor Brandenburgii, wydał dekret nakazujący uporządkowanie i udostępnienie społeczeństwu swojego prywatnego księgozbioru. Zbiór ten stał się fundamentem Biblioteki Elektorskiej, która rozpoczęła działalność w 1661 roku w Cölln nad Sprewą (ob. część berlińskiej dzielnicy Mitte).

W 1699 r. Fryderyk I znacząco powiększył zasób biblioteki, a także wprowadził w pruskim ustawodawstwie obowiązek przekazywania do biblioteki jednego egzemplarza każdej publikowanej książki. Po jego koronacji na króla Prus w 1701 roku instytucja została przemianowana na Królewską Bibliotekę w Berlinie (Königliche Bibliothek zu Berlin). W 1810 roku biblioteka uniezależniła się od dworu królewskiego i została włączona do struktur pruskiej administracji państwowej, uzyskując status biblioteki naukowej powiązanej z nowo powstałym Uniwersytetem Berlińskim. Od tego momentu rozpoczął się jej dynamiczny rozwój.

W ciągu kolejnych siedemdziesięciu lat Królewska Biblioteka stała się wiodącą instytucją tego typu w Prusach, a w 1905 r. uznano ją za najważniejszą bibliotekę gromadzącą księgozbiór niemieckojęzyczny na świecie. Przełomowym momentem w rozwoju biblioteki była budowa nowej, reprezentacyjnej siedziby przy alei Unter den Linden, realizowana w latach 1903–1914.

Po upadku Cesarstwa Niemieckiego w 1918 roku instytucja przyjęła nazwę Pruskiej Biblioteki Państwowej (Preußische Staatsbibliothek). W okresie nazistowskim biblioteka znalazła się pod silną presją ideologiczną – dochodziło do zwolnień pracowników, cenzurowania zbiorów oraz ograniczenia dostępu do zagranicznych publikacji. Symbolicznym i tragicznym wydarzeniem tego okresu było publiczne palenie książek na placu Bebelplatz, obejmujące również egzemplarze pochodzące z zasobów biblioteki.

W czasie II wojny światowej Pruska Biblioteka Państwowa poniosła znaczne straty. Po alianckich bombardowaniach w 1941 roku część księgozbioru największej biblioteki Rzeszy Niemieckiej – obejmującego ok. 3 miliony woluminów i 7400 inkunabułów – została ewakuowana do trzydziestu lokalizacji rozciągających się od Jury Szwabskiej po Pomorze. Przechowywano je w klasztorach, zamkach i opuszczonych kopalniach. Pod koniec wojny budynek przy Unter den Linden został niemal całkowicie zniszczony, a działalność Pruskiej Biblioteki Państwowej zakończyła się wraz z upadkiem III Rzeszy.

Jeszcze w czasie wojny, z inicjatywy dr. Wilhelma Pönowa, bibliotekarza Pruskiej Biblioteki Państwowej, część zbiorów została ewakuowana z Berlina i zdeponowana w kilkunastu miejscowościach na terenie dzisiejszego państwa polskiego. W 1943 roku, na Pomorzu Zachodnim ukryto je m.in. w pałacach w Parsowie (niem. Parsow), Nadarzynie (niem. Billerbeck) oraz – w największej liczbie – w Skoczowie (niem. Schötzow). Po wojnie zbiory te zostały zabezpieczone przez władze polskie i przekazane do regionalnych Zbiornic Zbiorów Zabezpieczonych, m.in. w Toruniu.

Część księgozbioru Pruskiej Biblioteki Państwowej trafiła również na Dolny Śląsk do zamku w Książu (niem. Fürstenstein), a następnie do opactwa Cystersów w Krzeszowie (niem. Grüssau). W l947 roku archiwalia przewieziono do Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, gdzie przechowywane są do dziś jako depozyt skarbu państwa. Wśród zbiorów, które trafiły do biblioteki znajduje się tzw. „Berlinka” — kolekcja o wyjątkowym znaczeniu historycznym i naukowym, która obejmuje ponad 300 tysięcy jednostek bibliotecznych.

Podział Niemiec po II wojnie światowej znalazł swoje odzwierciedlenie w losach Pruskiej Biblioteki Państwowej, której zbiory zostały rozdzielone między dwa powstałe po wojnie państwa niemieckie. Część kolekcji trafiła do radzieckiej strefy okupacyjnej i została zwrócona do zniszczonego gmachu przy alei Unter den Linden w Berlinie Wschodnim. W 1946 roku otwarto tam Publiczną Bibliotekę Naukową (Öffentliche Wissenschaftliche Bibliothek), która w 1955 roku przyjęła nazwę Niemieckiej Biblioteki Państwowej (Deutsche Staatsbibliothek). Większość księgozbioru znalazła się jednak w strefie alianckiej. Około 1,5 miliona woluminów, ukrywanych podczas wojny w kopalni potasu w pobliżu Hattof, przeniesiono do Uniwersytetu w Marburgu, gdzie udostępniono je jako Bibliotekę Hesji. W 1949 roku instytucja ta została przekształconą w Bibliotekę Zachodnioniemiecką (Westdeutsche Bibliothek). Inne fragmenty zbiorów, pochodzące z francuskiej strefy okupacyjnej, trafiły do Uniwersytetu w Tybindze. W latach 60. XX wieku większość rozproszonych kolekcji powróciła do Berlina Zachodniego. W 1962 roku pieczę nad nimi przejęła Fundacja Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego, powołana w celu ochrony i promocji dziedzictwa kulturowego Prus. Pięć lat później rozpoczęto budowę nowej siedziby biblioteki w Kulturforum – nowym centrum kulturalnym Berlina Zachodniego.

Dopiero zjednoczenie Niemiec w 1990 roku umożliwiło ponowne połączenie dwóch oddzielnie funkcjonujących instytucji bibliotecznych z Berlina Wschodniego i Zachodniego. Proces ten zakończył się formalnie w 1992 roku, kiedy powstała Biblioteka Państwowa w Berlinie (Staatsbibliothek zu Berlin), działająca do dziś w dwóch lokalizacjach. Reprezentacyjny gmach przy Unter den Linden pełni obecnie funkcję biblioteki historycznej, gromadzącej zbiory sprzed 1945 roku. Natomiast nowoczesny budynek przy Potsdamer Straße służy jako biblioteka naukowa, przechowująca publikacje wydane po 1945 roku. Z tego względu instytucja ta bywa określana mianem „biblioteki w dwóch domach” (die zwei Häuser Bibliothek).

Bibliografia:

- Lechowski Piotr, Sporna Berlinka. Kontrowersje wokół zbiorów byłej Pruskiej Biblioteki Państwowej przechowywanych w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie. Biuletyn EBIB [on-line]. Nr 8/2008 (99), 2010.
- Paunel Eugen, Die Staatsbibliothek zu Berlin. Ihre Geschichte und Organisation während der ersten zwei Jahrhunderte seit ihrer Eröffnung. 1661–1871. Walter de Gruyter, Berlin 1965 / Reprint 2019.
- Sobczyk Sławomir, Staatsbibliothek zu Berlin jako wzór biblioteki publicznej przyjaznej czytelnikowi. Zarządzanie Biblioteką. 2015, nr 1(7), s.122-135.
- Żółtowski Michał J., Zbiory Biblioteki Pruskiej w Polsce. Studium przypadku, Warszawa 2012.
- Staatsbibliothek zu Berlin. Die Geschichte der Bibliotheka [on-line], https://staatsbibliothek-berlin.de/die-staatsbibliothek/geschichte, (dostęp: 10.07.2025).