-
Tytuł
-
PL
Zbiory Potockich z Tulczyna
-
DE
Sammlung der Adelsfamilie Potocki von Tulczyn
-
Opis
-
Dzieje Biblioteki Tulczyńskiej związane są z jej twórcą Stanisławem Szczęsnym Potockim (1752-1805) i jego drugą żoną Józefiną Amelią (1752-1798) z Mniszchów, którzy pobrali się 1774 r. Pochodzący z Krystynopola Szczęsny Potocki jeszcze przed ślubem dokonał objazdu dóbr ukraińskich i postanowił założyć swoją magnacką rezydencję w Tulczynie.
-
W 1780 r. małżonkowie mieszkali jeszcze w drewnianym domu, by w 1781-1782 przeprowadzić się do klasycystycznego pałacu, jednego z największych na wschodnich terenach Rzeczypospolitej. Po zbyciu wszystkich swoich galicyjskich majątków w 1781 r., które po I rozbiorze Polski znalazły się w granicach austriackich, włącznie z rodzinnym Krystynopolem, przeniósł stamtąd sporą bibliotekę, którą w następnych latach Potoccy powiększyli do wielkich rozmiarów księgozbioru. Była zasilana zbiorami Mniszchów, de Wittów i innych. Książki były znaczone pieczątką „Biblioteka Tulczyńska”, podpisywane „Sta Potocki chwk” [Stanisław Potocki chorąży wielki koronny] lub „gak” [generał artylerii koronnej], podobnie żona: „Josephe Potocka née Mniszech” (lub „de Mniszech”), lub „Z Mniszchów Potocka”. Józefina Amelia, prawdopodobna autorka pierwszego ekslibrisu masońskiego i do tego pierwszego w Polsce sygnowanego przez kobietę, zapoczątkowała w rodzie Potockich upodobanie do własnych księgoznaków. Na książkach tulczyńskich często występuje tłoczony złotem znak własnościowy w dolnej części grzbietu: „B. TUL.”.
-
Szczęsny związał się z poznaną w 1791 r. Zofią Wittową (ok. 1760-1822). Po rozstaniu się z mężem Józefa Amelia w 1792 r. zabrała ze sobą własne zbiory z Tulczyna do Petersburga, a Szczęsny rozpoczął starania rozwodowe trwające aż do 1798 r. W tym samym roku po rozwodzie poślubił Zofię, swoją trzecią żonę. Józefina wkrótce zmarła, po jej śmierci wywieziona przez nią do Petersburga prywatna biblioteka ponownie została wcielona do zbiorów tulczyńskich. Zofia Potocka po śmierci męża w 1805 r. zarządzała majątkiem w Tulczynie, do którego rościły sobie prawo dzieci z poprzedniego małżeństwa Szczęsnego z Józefiną Amelią. Na książkach podpisywała się „Sophie Potocka”. Po wielu latach udało się jej załatwić sprawy spadkowe i spłacić roszczenia, po czym w 1820 jej syn Mieczysław (1799-1878), znany ówczesny awanturnik, pozbawił ją możliwości mieszkania w Tulczynie. Mimo wydziedziczenia Mieczysław po śmierci matki w 1822 r. przebywał w Tulczynie, wyzyskując poddanych i pomnażając majątek. Ostatecznie po różnych ekscesach trafił do więzienia w 1845, z którego wyszedł po 1856 r. W tym czasie majątkiem tulczyńskim zarządzała komisja, która doprowadziła go do ruiny, jednak początki niszczenia biblioteki sięgają jeszcze 1795 r., kiedy w Tulczynie kwaterowały wojska Suworowa. Po zwolnieniu ze zsyłki Mieczysław wyjechał do Paryża, wywożąc tam znaczną ilość książek (zbiory liczyły od 10000 do 17000 tomów), które po nim przejął jego syn Mikołaj (1845-1921). Po bezpotomnej śmierci Mikołaja zgromadzony paryski majątek z księgozbiorem odziedziczył Alfred Potocki z Łańcuta, który go roztrwonił, a książki uległy rozproszeniu.
-
Upodobania kolekcjonerskie Szczęsnego i Józefy Potockiej kontynuowały także ich dzieci: Pelagia (1775-1859), Konstancja (1781-1862), Stanisław Septym (1782-1831), Jarosław (1784-1838). Jarosław Potocki posiadał dwie biblioteki, na co wskazują dwa różne ekslibrisy: jeden dla biblioteki Maltańskiej Komandorii Sitkowieckiej (podolska wieś Sitkowce) i drugi z napisem „Jerslas Potocki”.
-
Książki Jarosława Potockiego trafiły następnie do biblioteki założonej w Peczarze na Podolu przez jego potomka Konstantego (1816-1857), prowadzonej kolejno przez Konstantego Józefa (1846-1909), ostatecznie do zbiorów prawnuka Jarosława - Franciszka Salezego Potockiego (1877-1949). Księgozbiór ten zawierał dziedziczone przez niego resztki bibliotek Brühlów, Mniszchów oraz Potockich z Krystynopola, Tulczyna i Sitkowic. Biblioteka Peczarska otrzymała własną pieczątkę i ekslibris. W czasie rewolucji bolszewickiej w 1917 r. pałac w Peczarze został zniszczony, uratowano część biblioteki, którą w 1918 r. przewieziono do Krakowa. Stąd następnie większość przewieziono do założonego przez Franciszka Salezego Potockiego Muzeum Historyczno-Regionalnego w Rudkach na Podlasiu, które z kolei w 1939 r. uległo zagładzie. Nieliczne książki z księgozbioru krakowskiego trafiły na rynek antykwaryczny, z których część w 1956 r. nabyła m.in. Biblioteka Ossolineum, a nieco wcześniej w 1949 r. dla UMK zakupił je pierwszy rektor i dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej Ludwik Kolankowski.
-
Bibliografia:
- Grażyna Rolak. Biblioteka Tulczyńska. Losy kolekcji od momentu jej utworzenia do czasów współczesnych. [W:] Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej - 20.10.2025, https://kresymuzeum.pl/artykuly/542
- Maria Strutyńska. Stare druki proweniencji Potockich z Tulczyna w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. [W:] Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi / Uniwersytet Warszawski. Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej ; pod red. Barbary Bieńkowskiej. T. 14 (1992), s. 161-217.
- Maria Strutyńska. Stare druki proweniencji Potockich z Tulczyna w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Addenda [W:] Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi / Uniwersytet Warszawski. Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej ; pod red. Barbary Bieńkowskiej. T. 15 (1993), Zbiory rozproszone, s. 183-184.
- Polski słownik biograficzny. T. 28, s. 183-202 (Potocki Stanisław Szczęsny).
- Polski słownik biograficzny. T. 27, s. 740-742 (Potocka z Mniszchów Józefina Amelia).
- Polski słownik biograficzny. T. 27, s. 744-747 (Potocka 1. v. Wittowa Zofia).
- Polski słownik biograficzny. T. 28, s. 101-102 (Potocki Mieczysław).
- Słownik pracowników książki polskiej. - Warszawa ; Łódź : Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 705-707, 709-710.
- Nowy Korbut. Oświecenie : hasła osobowe P-Ż. - [Warszawa] : Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 86-91. (Potocki Stanisław Szczęsny <Feliks>)
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 12 / wydany pod red. Bronisława Chlebowskiego według planu Filipa Sulimierskiego, nakładem Władysława Walewskiego. - Warszawa, 1892, s. 611-613 (Tulczyn).
