-
Tytuł
-
PL
Zbiory Lehndorffów ze Sztynortu w powiecie węgorzewskim
-
DE
Sammlung der Adelsfamilie von Lehndorff aus Steinort
-
Opis
-
Lehndorffowie to wschodniopruska rodzina arystokratyczna. Pierwsze dokumenty dotyczące rodu pochodzą z 1236 r. Od głównego majątku Mgowo-Legendorff ród przyjął nazwisko, które później uległo zmianom na Lehendorf i Lehndorff. Od 1420 r. ród związany był ze Sztynortem (Steinort), który wraz z dobrami prawdopodobnie otrzymał Fabian Lehndorff (1469-1545).
-
Jego potomkowie zdobyli liczne majątki w byłym powiecie węgorzewskim, jak również w powiatach Pruska Iławka, Królewiec, czy Primorsk (Fischhausen). Przez 500 lat z majątków położonych na północy utworzyła się boczna linia rodu – drugi klucz, z siedzibą w Preyl (ob. Kotielnikowo w Królewcu). Od średniowiecza ród powiększał swoje wpływy polityczne, ekonomiczne i kulturalne, odegrał też ważną rolę w rozwoju tego regionu. Ich zasięg stawał się coraz bardziej rozległy poprzez zawierane związki małżeńskie, a ich wpływy rozchodziły się na całą Europę (mieli powiązania z dworami w Kopenhadze, Amsterdamie, Warszawie, Petersburgu i Berlinie). Na przestrzeni wieków członkowie rodu rozwijali kariery wojskowe, dyplomatyczne i administracyjne. Od XVI wieku Lehndorffowie zaliczali się do największych posiadaczy ziemskich w Prusach Wschodnich, a pod koniec XIX w. należało do nich ok. 5.400 hektarów w okręgach Angerburg (Węgorzewo) i Rastenburg (Kętrzyn).
-
Oprócz gromadzenia majątku brali oni udział w życiu ówczesnych elit, mieli kontakty m.in. biskupem Ignacym Krasickim, Jerzym Krzysztofem Pisanskim, Immanuelem Kantem. Ród był patronem szkół, kościołów i różnych fundacji. Przez 500 lat pozostawili ślady swojej działalności i obecności także poza Prusami. W latach pomiędzy 1819-1821 ich majątek został uszczuplony o około 2.530 mórg na rzecz chłopów oraz rent na rzecz założonego Fideikomiss przez hr. Carla Maynarda von Lehndorff . W 1828 do majątku należało 5.800 hektarów (w tym 1689 „dusz”), młyny i cegielnia.
-
Ahasverus Gerhard Lehndorff (1637-1688) zapisał się w historii jako jeden z bardziej znanych członków rodu. Był wszechstronnie wykształcony i działał w służbie króla Jana Kazimierza, elektora brandenburskiego. W 1683 r. otrzymał godność hrabiego z rąk cesarza Leopolda. Jego trzecia żona Maria Eleonora z domu Dönhoff rozpoczęła w 1689 r. budowę pałacu na fundamentach starej siedziby rodu w Sztynorcie. W XVIII w. hrabia Ernst Ahasverus Heinrich von Lehndorf (1727-1811) był szambelanem na dworze królowej Elżbiety Krystyny Pruskiej, małżonki Fryderyka Wielkiego. Napisał on pamiętniki, z których część opublikowano (Dreissig Jahre am Hofe Friedrichs des Grossen. Aus den Tagebüchern des Reichsgrafen Ernst Ahasverus Heinrich von Lehndorff, Kammerherrn der Königin Elisabeth Christine von Preussen, von Karl duard Schmidt-Lötzen, Gotha 1907) Dzienniki hrabiego von Lehndorffa miały istotny wkład do tego typu literatury, barwne opisy króla i stosunków panujących na dworze, sprawiają, że jest to bardzo ciekawa lektura.
-
Sztynort, gdzie wzosił się pałac rodu, słynął także ze wspaniałego ogrodu. Przyjeżdżali go zwiedzać słynni tego czasu, nawet sama królowa Luisa. Zafascynowany ogrodami Lehndorff gromadził w swojej bibliotece książki o sztuce ogrodowej, które wyznaczały trendy w rozwoju nowego stylu krajobrazowego, wśród nich były takie publikacje jak dwutomowa „Teoria sztuki ogrodowej” Christiana Hirschfelda (Lipsk 1779, 1782), 3 tomowa „Die Einrichtungskunst der Landgüter” Christiana H. Nebbiensa, wielotomowe wydawnictwo „Verein zur Beförderung des Gartenhaus in den Königlichen Preußischen Staaten” (1824), gdzie m.in. publikował słynny architekt ogrodowy Lenne. Lehndorff wymieniał się książkami ze swoimi sąsiadami i przyjaciółmi m.in. Krasickim. Jego ogród słynął także z upraw różnych drzew, krzewów, roślin, był źródłem, z którego nabywano sadzonki do innych ogrodów, m.in. w Oliwie, Tempelberg, Silberhamer i poprzez Gdańsk do Królewca. Wspomniany Pisanski zaliczał ogród w Sztynorcie do najpiękniejszych ogrodów europejskich. Lehndorfowie mieli rozległe kontakty, przyjaźnili się m.in. z Lubomirskimi, Czartoryskimi, mieli także przyjaciół wśród Poniatowskich, Radziwiłłów, Sanguszków, Branickich i Potockich etc. Oni także odwiedzali Lehndorffów. Sztynort przez wiele lat służył jako podróżna rezydencja monarchów (był tam m.in. Fryderyk II).
-
Zaprzyjaźniony z Krasickim Lehndorff odwiedził pisarza ze swoją małżonką w Lidzbarku Warmińskim, gdzie mógł podziwiać bibliotekę Krasickiego (7000 vol., kolekcja monet, obrazów i miedziorytów), która sprawiła, że pobyt ten był dla Lehndorffa szczególnie pożyteczny. Z kolei Lehndorff zapoznał Krasickiego z przedstawicielami niemieckiego oświecenia takimi jak Moses Mendelssohn, Friedrich Nicolai, Karl Wilhelm Ramler oraz z Johannem Wolfgangiem Goethem. W dalszym rozwoju rodu przeszkodziły wydarzenia historyczne. Podział Polski stał się dla rodziny katastrofą, stracili oni znaczne wpływy i przychody (ze starostwa i innych funkcji), w zamian za to otrzymali od Prus, w ramach rekompensat, 6.000 rocznie i obietnicę że będzie więcej. Ród utworzył m.in. Fideikomiss Lehndorff-Steinort, Fideikomiss w Preyl, miał też fundacje rodzinne i dobroczynne, ród utrzymywał sierocińce, fundował stypendia.
-
Od 1778 r. dwór Lehdorffów był znany ze swojej biblioteki, zbiorów malarstwa, wspomnianego ogrodu i zabudowań teatralnych i innych organizowanych tam wydarzeń kulturalnych. Dla majątku zasłużyła się także Anna von Lehndorff (1830-1894) z domu von Hahn. W wieku 22 lat została żoną Karola II von Lehndorff, swojego brata ciotecznego. Ich matki były rodzonymi siostrami. Kierowała ona majątkiem, w czasie nieobecności męża, którego pochłonęła służba dyplomatyczna. Z jej polecenia uporządkowano sztynorckie archiwum i opublikowano XVII-wieczne wspomnienia Ahasverusa i XVIII-wieczne dzienniki Ernsta Ahasverusa von Lehndorff. Jej niekwestionowaną zasługą było uzupełnienie rodzinnej biblioteki o dzieła z XIX wieku dotyczące historii Prus, Niemiec i świata, w tym literaturę Sigmunda von Raumera, Leopolda von Rankego i Johanna Gustava Droysena, Allgemeine Geschichte Karla von Rottecka, Geschichte der deutschen Volkes Karla Wilhelma Boettigera, Geschichte der Deutschen Wolfganga Menzela, Preußische Geschichte Alfreda Zimmmermanna, Friedricha Christopha Dahlmanna Geschichte der französischen Revolution, Heinricha Dittmara Geschichte der Welt, także wydane w Królewcu „Altpreußische Monatschrift, Siebenmacher's Wappenbuch” i „Die Erinnerung der Oberhofmeisterin Marie Grafin von Voss über 69 Jahre am Preußischen Hofe”. Mówiono nawet o tzw. „pruskiej kolekcji” kompilowanej od XVIII wieku. Były tam też Lucaka „Der Staat von Preußen” (manuskrypt 1736), Beitrage zur Kunde Preußens (Königsberg 1819), Georga Andreasa Helwinga Litographia Angerburica (Leipzig 1720), rocznik „Hof-Kalender”, „Gräfliche Taschenbuch” (Gotha). Zgromadzono tam także liczne tytuły antykwaryczne z Buchhandlung Rudolphi in Hamburg, der Buch- und Landkarten-Handlung Gräfe & Unzer. Zbierano książki o rodzinie. W bibliotece tej było wiele czasopism, jeszcze z czasów zarówno wschodniopruskich jak i królewieckich. Nie zabrakło popularnych powieści-romansów z tego czasu takich autorów jak Luise Mühlbach, Ida Gräfin Hahn-Hahn, Fedor von Zobelitz. Były też wspomniane zbiory malarstwa, które Anna jak członkini Stowarzyszenia Sztuki pomnażała.
-
Majątek zaczął podupadać, kiedy zarządzał nim Karol Lehdorff (1826-1883), przebywający najczęściej z dala od niego. Swoją rozrzutnością doprowadziłby go do ruiny jego syn Karol Meinhard (1860-1936), gdyby w 1869 r. nie wprowadzono zarządu przymusowego. Hrabiemu przyznano pensję i pozwolono mieszkać w pałacu. Hrabia zmarł bezpotomnie, a majątek otrzymał Heinrich Lehndorff (1909-1944), przedstawiciel bocznej linii Lehndorff-Preyl. Był to ostatni właściciel Sztynortu. Brał on udział w nieudanym zamachu na Hitlera 20.07.1944 r., za co odebrano mu życie i majątek. Rodzina próbowała odzyskać część swoich dóbr, zwłaszcza tych zrabowanych przez NSDAP. Udało się to dopiero po 2010 r., część zbiorów była w Dreźnie, Chemnitz i Burg Kriebstein.
-
(m.in. Gaby Huch, Die Adelsfamilie Lehndorff in Steinort, Osnabrück 2024.)
