Biblioteka Miejska w Królewcu

Tytuł

PL Biblioteka Miejska w Królewcu

DE Stadtbibliothek Königsberg

Opis

Fundamentem Biblioteki Miejskiej w Królewcu był prywatny księgozbiór Jana Poliandra (Johann Gramann). Był on reformatorem i pastorem luterańskim, żył w latach 1487-1541. W 1525 r. na polecenie Martina Lutra został wezwany przez księcia Albrechta Hohenzollerna do Królewca. Po śmierci bibliofila, wykonawcy testamentu przekazali jego księgozbiór radzie miasta Królewiec.

Rozpoczęli także rozmowy o założeniu biblioteki publicznej. Zgodnie z zapisami, życzeniem Poliandra było, aby zbiory stały się „Gemeinen Liberei” (tłum. wspólną biblioteką). Początkowo książki umieszczono w kościele staromiejskim, gdzie fundator był pastorem przez ponad 15 lat. Jego biblioteka składała się z 398 książek oprawionych i 598 nieoprawionych. Zawierała także 15 tablic kosmograficznych, jak i odręczne zapiski kolekcjonera. Księgozbiór Poliandra przypadł do gustu profesorowi poezji na Uniwersytecie Albrechta w Królewcu Casparowi Schützowi (1540-1594), tak bardzo, że na wielu z nich zachowały się jego sygnatury. Od 1565 r. był on sekretarzem rady miasta Gdańska. Po śmierci Schütza wiele cennych dzieł z księgozbioru Polliandra zostało zakupionych przez gdańskiego radcę. Woluminy te stały się częścią zbioru Gdańskiej Biblioteki Miejskiej.

Na rozwój książnicy miał wpływ także M. Johann Lomoller urodzony w Gdańsku, polityk i prawnik. W 1535 r. przybył on do Królewca, gdzie trafił pod skrzydła księcia Albrechta. Hohenzollern bardzo cenił jego pracowitość i rady. Lomoller brał nawet czynny udział w tworzeniu Uniwersytetu Królewieckiego. Z zamiłowania był bibliofilem. Jego księgozbiór składał się przeważnie z dzieł prawniczych, medycznych, a także pism teologicznych. Charakterystyczną cechą tego zbioru, liczącego blisko 300 woluminów, były wyjątkowe królewieckie oprawy. Ten miłośnik książek swoją prywatną bibliotekę przekazał do ratusza, jednakże nie od razu tam trafiła. Bowiem jego bibliotekę odziedziczyła trzecia żona, która po śmierci partnera wyszła za mąż za radcę Faustyna Nimptscha. Dopiero po jego śmierci w 1594 r. biblioteka Lomollera przeszła w posiadanie rady miasta.

W XVII wieku ponownie opracowano katalog biblioteki Poliandra. Dopiero w 1607 r. w ratuszu przygotowano nowe miejsce, gdzie zgromadzono wszystkie zebrane dotąd książki. Do wspomnianych księgozbiorów włączono książki autorów i wybitnych, szanowanych osobistości oraz pracowników księgarni. W czasie przenosin zbioru Poliandra, w trakcie inwentaryzacji wykazano ubytek: 99 tomów oprawionych oraz 15 tomów ze zbioru Lomollera. Aby wyrównać straty Rada Miasta nabywała nowe publikacje, przyjęto nawet uchwałę, że każdy z radnych wzbogaci księgozbiór przynajmniej jedną książką.

Do wszystkich oprawionych ksiąg wklejono drukowany ekslibris z herbem starego miasta i napisem „Ex bibliotheka veteris oppioli Regiomonti” („Z biblioteki starego miasta Królewiec”). Dużą liczbę ksiąg oprawiono ponownie, oprawy ze świńskich skór zaopatrzono w piękny superekslibris. (Geschichte der Stadtbibliothek zu Königsberg, mit einem Anhang: Katalog der Bibliothek des Poliander 1560, hrsg. Von C. Krollmann, Königsberg 1929, s. 30).

Po wybuchu wojen szwedzkich sytuacja finansowa miasta pogorszyła się. Przestrzeń w ratuszu potrzebna była na inne cele, dlatego też bibliotekę przeniesiono. Według Pisańskiego, który powołuje się na dziennik starego kościoła miejskiego, w 1630 r. przetransportowano księgozbiór do wybudowanego Pauperhausu (internatu dla ubogich) przy ówczesnej Danziger Keller Straße. Z tamtego okresu zachowały się 603 tomy. 312 woluminów w formacie folio (wysokość grzbietu powyżej 35 cm), 169 tomy w rozmiarze quarto (25–35 cm), 122 woluminy w wymiarze octavo (20–25 cm). Według jednak innych danych nie była to liczba wiarygodna. Odmienne informacje wskazywały na 1001 tomów, a faktycznie 958 woluminów (bez rękopisów i nieoprawionych ksiąg). Dopiero około 1700 r. (po drugiej wojnie szwedzkiej i trudnej sytuacji finansowej w jakiej znalazło się miasto) rada znowu zajęła się Biblioteką. Podjęto decyzję, żeby lepiej wyposażyć książnicę i przeznaczone dla niej przestrzenie. W tym też czasie sekretarz miasta Heinrich Bartsch przekazał do biblioteki własne zbiory (576 vol.) oraz 207 egzemplarzy Biblii w różnych rozmiarach. W efekcie liczba zbiorów wzrosła do 1500 tomów. W 1702 r. powołano do pracy bibliotekarza. W tym też czasie nabyto rabińską bibliotekę Augusta Pfeiffera (Lubeka). Zakupiono również Biblię w wielu językach (ich liczba wynosiła 1570 sztuk). Ponadto w księgozbiorze znalazła się spuścizna profesorów Gottfriedsa Wegnera, Christopha Boltza i hebrajskie rękopisy. Dodatkowo z Torunia nabyto bibliotekę matematyczną, wśród której znajdował się obraz Kopernika. Księgozbiór wciąż rozbudowywano, Bartsch dokładał starań, aby stała się ona biblioteką publiczną.

Duże znaczenie dla książnicy mieli także jej bibliotekarze. Do wybitnej postaci należał M. Michael Lilienthal (1686-1750). W czasie jego pracy biblioteka najsilniej się rozwinęła. Oprócz książek nabywano miedzioryty, rysunki, portrety. Rozrastająca się biblioteka potrzebowała miejsca, które znalazło się m.in. w starym i nowym ratuszu, w staromiejskiej szkole farnej etc.

Oficjalna uroczystość otwarcia biblioteki dla publiki odbyła się 16 czerwca 1736 r.

W 1815 r. w bibliotece odbył się audyt, który ujawnił niezgodności ilości zgromadzonych zbiorów. Katalog wskazywał liczbę zbiorów na 10 394 tomy, z czego brakowało 416 woluminów.

W czerwcu 1840 r. do zbiorów włączono również bibliotekę i kolekcję obrazów byłego nadburmistrza Königsberga (Królewca) Theodora Gottlieba von Hippela. Część obrazów przekazano do muzeum, 37 woluminów miedziorytów i gorzej zachowanych obrazów przekazano do biblioteki. Poza tym zbiory książek obejmowały 1115 prac w 2010 woluminach, 24 pakiety różnych pism, 40 tomów pruskich akt krajowych. Dnia 1 kwietnia 1843 r. powołano radę biblioteczną.

Wobec rozrostu Biblioteki Królewskiej pilnym stała się sprawa pomieszczeń dla Biblioteki Miejskiej. W 1826 r. magistrat podjął decyzję o nabyciu budynku dla Biblioteki Miejskiej. Decyzja ta została zrealizowana dopiero po ponad 20 latach, kiedy dobudowano nowe skrzydło do budynku królewskiego.

24 maja 1875 r. minister kultury wyraził zgodę na budynek biblioteki przy Königstraße. Magistrat ulokował bibliotekę miejską w starym budynku Uniwersytetu. 22 listopada 1862 r. kupiono działkę przeznaczoną na szkołę wraz z Stoa Kantiana, otrzymano także pomieszczenia po Politechnicznym Towarzystwie, w dniu 1 sierpnia 1875. Tam musiał ówczesny bibliotekarz (Wittich) przenieść zbiory Biblioteki Miejskiej. Bibliotekę w nowej siedzibie otwarto w lipcu 1876 r. dawnym budynku Uniwersytetu (przy Gr. Domplatz 5). Zbiory Biblioteki rozrastały się m.in. w 1868 r. – do jej zbiorów przekazano bibliotekę prawniczą Tamnaua, a w 1889 r. – spuściznę od Hensche oraz książki ze szkoły staromiejskiej.

Ważnym momentem w dziejach książnicy było. wydanie w 1909 r. katalogu rękopisów. Stał się on impulsem do powstania cyklu „Wiadomości z Biblioteki Miejskiej“, których do wojny opublikowano osiem zeszytów. Pomogły one nie tylko w rozpowszechnianiu informacji o najstarszych zbiorach, ale także dawały możliwość powiększenia księgozbiorów drogą wymiany z innymi instytucjami.

Z czasem brak miejsca w bibliotece stawał się coraz bardziej dotkliwy. Konieczne było powiększenie magazynów. Ich rozbudowa miała miejsce dopiero w 1910 r., wtedy też książnica otrzymała elektryczne oświetlenie, co umożliwiło czytelnikom korzystanie z publikacji w godzinach popołudniowych. W kolejnych latach przeprowadzono przebudowę skrzydła zachodniego.

W pierwszym ćwierćwieczu XX w. biblioteka przekroczyła liczbę 130 000 woluminów. Jesienią 1946 r. część księgozbiorów Biblioteki Miejskiej w Królewcu przetransportowano do Torunia z powiatu morąskiego z miejscowości Ponary, zaś w 1947 r. z Pasłęka.

Bibliografia:
- Krollmann Christian (hrsg.), Geschichte der Stadtbibliothek zu Königsberg, Königsberg 1929, str. 5-98.
- Baranowski Henryk, Zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, ich rozwój i kierunki przyszłego kształtowania, [w:] „Studia o działalności i zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Cz. V”, Toruń 1990, str. 28.