Ziemiaństwo chełmińskie

Tytuł: PL Ziemiaństwo chełmińskie; DE Kulmer Grundbesitzer
Opis: W zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu znajdują się zachowane egzemplarze książek i czasopism pochodzące z działających przez wiele dziesięcioleci polskich bibliotek dworskich z terenu ziemi chełmińskiej. Były to najczęściej jedynie fragmenty dawnych bibliotek dworskich, które w dużej mierze zostały zniszczone lub rozproszone w wyniku działalności niemieckich władz okupacyjnych.; Stanowią one świadectwo roli, jaką pomorskie ziemiaństwo odegrało w obronie polskości i kształtowaniu tożsamości narodowej regionu. Ziemianie, poprzez swoją aktywność społeczną, kulturalną i edukacyjną, stanowili ważne ogniwo w utrwalaniu polskiej tradycji i języka. Tragicznie wysokie straty, jakie poniosły ich księgozbiory w czasie wojny, sprawiają, że każda zachowana część tych zbiorów ma dziś szczególne znaczenie jako zachowane świadectwo polskiego dziedzictwa kulturowego na terenie zaboru pruskiego.; Ocalałe z pożogi wojennej fragmenty kolekcji po 1945 roku zostały zabezpieczone przez kilka instytucji działających na terenie byłego województwa pomorskiego (od 1950 roku bydgoskiego). Do zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu trafiły wówczas m.in. fragmenty bibliotek dworskich Gajewskich, Kalksteinów, Działowskich i Ślaskich, obok największego liczbowo księgozbioru Kruszyńskich i Sczanieckich z Nawry.; Część tych zbiorów przekazano do Torunia w drugiej połowie lat 40. i na początku lat 50. XX wieku z Archiwum Państwowego w Bydgoszczy. W czasie okupacji instytucja ta funkcjonowała jako bydgoski oddział Archiwum Rzeszy w Gdańsku i służyła jako miejsce deponowania przez niemieckie władze części zrabowanych zbiorów należących do polskiej ludności. Książki z bibliotek dworskich ziemi chełmińskiej trafiły do Biblioteki Uniwersyteckiej również za pośrednictwem działających w Toruniu zbiornic książek. Kierowane przez dyrektora Stefana Burhardta toruńskie zbiornice stały się jednym z głównych punktów gromadzenia bezpańskich książek odnalezionych po wojnie w najbliższym regionie.; I. Księgozbiór rodziny Kalksteinów (Pluskowęsy); Pierwsza wzmianka o Pluskowęsach pochodzi z 1348 roku, kiedy wieś należała do Zakonu Krzyżackiego. Na przestrzeni wieków miejscowość wielokrotnie zmieniała właścicieli, aż w 1792 roku stała się własnością rodziny Kalksteinów, w której rękach majątek pozostał do II wojny światowej. Około 1824 roku Kalksteinowie wznieśli nowy, klasycystyczny pałac, który w 1867 roku został przebudowany według projektu Stanisława Hebanowskiego (1820–1898). Na parterze pałacu umieszczono bibliotekę oraz zbiór obrazów gromadzonych przez kolejne pokolenia rodziny.; Początki biblioteki należy wiązać już z pierwszym właścicielem z rodu Kalksteinów w Pluskowęsach, Józefem Kalksteinem (1758–1824). Zarówno on, jak i jego następcy, angażowali się w działalność narodową w okresie zaboru pruskiego, czego jednym z rezultatów było kompletowanie bogatego i różnorodnego księgozbioru. W czasie okupacji niemieckiej kolekcja Kalksteinow została zrabowany przez władze hitlerowskie, następnie w dużej części uległa zniszczeniu lub rozproszeniu. Największy ocalały fragment zbiorów Kalksteinów trafił po wojnie do Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Bydgoszczy, a część na początku lat 50. zasiliła zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Książki te zostały zidentyfikowane dzięki okrągłej pieczęci z herbem Kos odmienny i napisem „Bibljoteka Kalksteinów”. Większość druków stanowią wydawnictwa o charakterze publicystycznym, będące rezultatem polskich dyskusji na temat „sprawy polskiej” zarówno w kraju, jak i na emigracji w okresie niewoli narodowej. Ciekawym przykładem rozproszenia zbiorów pluskowęskiej biblioteki po 1945 roku są losy czterech roczników czasopisma „Ziemianin”, które zanim po wojnie trafiły do zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej, znajdowały się w posiadaniu biblioteki Komitetu Miejskiego PZPR w Toruniu.; II. Księgozbiór Gajewskich (Turzno, Piątkowo) i Działowskich; Turzno pojawia się w źródłach historycznych już w 1222 roku. W 1801 roku majątek przeszedł na kilka dekad w ręce rodziny Działowskich, a od 1861 roku stał się własnością Gajewskich, w wyniku małżeństwa Józefa Gajewskiego (1830–1889) z Łucją Działowską (1840–1899). Kolejni właściciele kontynuowali tradycję gromadzenia literatury, rozbudowując bibliotekę pałacową. Niestety, o jej rozmiarach i zawartości wiadomo stosunkowo niewiele – zbiory zostały w dużej mierze zniszczone i rozproszone przez niemieckie władze okupacyjne podczas II wojny światowej.; Rodzina Gajewskich posiadała również bibliotekę w dworze w Piątkowie, który wszedł w ich posiadanie po śmierci Klotyldy z Sierakowskich (ok. 1810–1882), matki Łucji. Księgozbiór z Piątkowa podzielił los biblioteki turzeńskiej – został rozgrabiony i częściowo zniszczony w czasie okupacji. Wyniki kwerendy przeprowadzonej w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu pozwoliły na identyfikację kilkudziesięciu woluminów pochodzących ze zbiorów Gajewskich. Rozpoznano je dzięki pieczęciom z herbem Ostoja i napisem „Xięgozbiór Gajewskich”; część egzemplarzy posiada dodatkowe oznaczenia majątku w Piątkowie, a niektóre także odręczne zapiski własnościowe. Interesującym przykładem krążenia literatury pomiędzy spokrewnionymi rodami jest egzemplarz albumu grafik wydanego przez Zygmunta Działowskiego (1843–1878), opatrzony pieczęciami własnościowymi obu rodzin.; (zobacz w KPBC); Związki rodu Działowskich z ziemią chełmińską sięgają XV wieku. Przedstawiciele tej średnioszlacheckiej rodziny w XIX wieku zgromadzili znaczne dobra ziemskie. Augustyn Działowski (1772–1827) poślubił Krystynę Jeżewską, obejmując w 1795 roku majątek w Turznie. Łączna powierzchnia jego posiadłości sięgała około 5 tysięcy hektarów. Dzięki znacznym dochodom właściciele Turzna mogli rozwijać swoje pasje kolekcjonerskie – obok zbiorów obrazów, militariów i zabytków archeologicznych gromadzili również literaturę.; Wybitnym kolekcjonerem i bibliofilem był Zygmunt Działowski (1843–1878), uczestnik powstania styczniowego, działacz społeczny i polityczny. Od 1866 roku zarządzał majątkiem w Wałyczu, gdzie zgromadził bibliotekę liczącą około dwóch tysięcy woluminów, głównie wydawnictw francuskojęzycznych. W Mgowie natomiast kolekcjonował różne wydania Biblii oraz publikacje o charakterze religijnym. Kwerenda przeprowadzona w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu pozwoliła na identyfikację kilkudziesięciu dzieł oznaczonych pieczęcią z herbem Prawdzic i napisem „Księgozbiór Działowskich”. W okresie II wojny światowej zbiory te, podobnie jak inne biblioteki ziemiańskie z terenu ziemi chełmińskiej, zostały przejęte przez niemieckie władze okupacyjne i uległy rozproszeniu.; III. Ksiegozbiór Ślaskich w Wabczu; Obecność rodziny Ślaskich na Pomorzu datuje się od 1803 roku, kiedy to Mateusz Ślaski (1778–1849) przybył na tereny ówczesnych Prus Zachodnich. W 1805 roku nabył majątek ziemski w Orłowie. Kolejny przedstawiciel rodu, Kazimierz Ślaski (1847–1906), w 1886 roku zakupił majątek w Wabczu, który pozostawał w rękach rodziny aż do wybuchu II wojny światowej. Wówczas, podobnie jak wiele innych polskich dworów, został przejęty przez niemieckie władze okupacyjne.; W zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu odnaleziono kilka książek pochodzących z majątku w Wabczu, opatrzonych znakami własnościowymi Witolda Ślaskiego (1877–1923), syna Kazimierza i zarządcy majątku od 1906 roku. Książki te oznaczone są pieczęciami w dwóch formach: okrągłą pieczęcią z imieniem i nazwiskiem właściciela oraz nazwą majątku, a także pieczęcią z herbem Grzymała. Na niektórych egzemplarzach widnieją również odręczne zapiski własnościowe Witolda Ślaskiego. Biblioteka dworska w Wabczu zawierała książki pochodzące od różnych przedstawicieli rodziny, co potwierdza m.in. egzemplarz z pieczęcią „Z Księgozbioru Ludwiki Larischowej. Bulowice”. Ludwika Larischowa była matką Anny, żony Witolda Ślaskiego, z którą zawarł związek małżeński w 1908 roku.
Relation: Ziemiaństwo chełmińskie