Liczacy 198 pozycji zbiór inkunabułów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu jest bardzo różnorodny pod względem proweniencji. Ta różnorodność wynika ze specyfiki historii Biblioteki i jej zasobów. Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, jak wiadomo, powstała po II wojnie światowej, a podstawę jej zbiorów stanowiły tzw. księgozbiory zabezpieczone z terenu Pomorza oraz Warmii i Mazur.

Jeśli chodzi o dawne książki, to właśnie pierwsze lata działalności Biblioteki były pod tym względem najobfitsze. W tym czasie zgromadzono trzon kolekcji inkunabułów i starodruków Biblioteki UMK. Późniejsze zakupy druków wydanych do XVIII wieku z pewnością wzbogaciły zbiory, ale – jak już wspomniano – ich podstawowy zasób powstał w pierwszych latach funkcjonowania Biblioteki.

Inkunabuły przechowywane obecnie w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu należały dawniej do gimnazjów pomorskich w Chełmnie, Elblągu, Koszalinie i Szczecinie, a także do różnych zbiorów prywatnych. Książki liczące 400–500 lat przechodziły w ciągu swego „życia” rozmaite koleje losu i zmieniały właścicieli. Zanim w XIX wieku trafiły do zbiorów szkolnych, ich pierwszymi posiadaczami byli poszczególni zakonnicy, później zakony, a także różne osoby prywatne.

Historia gimnazjum w Chojnicach i jego księgozbioru

Chojnice znajdują się w północno-zachodniej części województwa bydgoskiego. Państwowe gimnazjum w tym mieście powstało w 1815 roku i mieściło się w budynku dawnego kolegium jezuickiego, działającego w latach 1630–1773, do momentu kasaty zakonu. Jak wskazują zachowane źródła, po jezuickiej szkole gimnazjum nie odziedziczyło żadnych większych zbiorów – swoją bibliotekę musiało tworzyć od podstaw. Władze szkolne i kościelne były tego świadome, dlatego w okresie pruskiej sekularyzacji w pierwszej połowie XIX wieku przekazano placówce część księgozbiorów z likwidowanych klasztorów: bernardynów w Lubawie, dominikanów w Toruniu, jezuitów w Grudziądzu, reformatów w Wejherowie, augustianów i być może cystersów w Żarnowcu. Tą drogą do Chojnic trafiły także rzadkie druki, w tym inkunabuły. Najcenniejsza okazała się kolekcja bernardynów lubawskich.

Inkunabuły chojnickie – liczebność i pochodzenie

Na podstawie zachowanych źródeł – w tym publikacji H. D. Lorentza oraz rękopiśmiennych katalogów biblioteki – ustalono, że w Chojnicach znajdowało się około 35 tytułów druków z XV wieku, obejmujących około 24 woluminy. Były to druki z oficyn niemieckich, niderlandzkich, szwajcarskich, włoskich oraz jednej morawskiej. Najliczniej reprezentowane były drukarnie niemieckie (14 pozycji z 6 miejscowości), następnie włoskie (13 pozycji z 5 miejsc). Analiza topograficzna według miejsc wydań wskazuje, że najwięcej było druków weneckich (8), na drugim miejscu znalazły się Strasburg i inne ośrodki niemieckie. Ogółem inkunabuły z chojnickiego gimnazjum pochodziły z 23 oficyn drukarskich. Wśród nich były dzieła tak znanych drukarzy, jak Johann Frobens, Nicolaus Jenson, Anton Koberger czy Aldus Manutius.

Najstarsze egzemplarze i ich dzisiejsze losy

Najstarszy inkunabuł chojnicki pochodził z 1471 roku: Quintilianus Marcus Fabius, Institutio oratoria, wydany w Wenecji przez Nicolausa Jensona 21 maja 1471 roku. Obecnie – według centralnego katalogu inkunabułów w bibliotekach polskich – taki egzemplarz posiada wyłącznie Biblioteka Ossolineum we Wrocławiu. Spośród inkunabułów niegdyś znajdujących się w Chojnicach aż dziewięć nie jest obecnie odnotowanych w katalogu.

Charakter zbiorów

W zbiorach chojnickiej biblioteki gimnazjalnej przeważały dzieła o treści religijnej i teologicznej, co wynikało z ich pochodzenia z bibliotek klasztornych. Znajdowały się tam także dzieła filozoficzne, historyczne oraz słowniki językowe i gramatyki.

Zachowane inkunabuły w Bibliotece UMK

Do dziś zachowało się sześć inkunabułów pochodzących z kolekcji chojnickiej. Trafiły one do Torunia w ramach powojennego przejmowania księgozbiorów zabezpieczonych przez Bibliotekę Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Przykład – Biblia z 1491 roku:

Prawdopodobnie z chojnickiego gimnazjum pochodzi Biblia, Basel, Johann Froben, 27 VI 1491 (Inc. Pol. 1030, sygnatura UMK Inc. II.1). Nie można tego jednak stwierdzić ze stuprocentową pewnością, ponieważ brakuje kart ochronnych i części oprawy, a sygnatura widoczna w katalogu historycznym nie zachowała się w egzemplarzu. Zachowane źródła wskazują, że książka była w Chojnicach, a jej opis w katalogu UMK najprawdopodobniej pochodzi właśnie z tej biblioteki.

Znaczenie badań proweniencyjnych

Dalsze badania nad historią biblioteki gimnazjalnej w Chojnicach pozwalają na stopniowe uzupełnianie wiedzy o dawnych zbiorach i ich właścicielach. Nawet niewielkie fragmenty zachowanych dokumentów i egzemplarzy pomagają ustalić, jak wyglądał księgozbiór szkoły i jakie były losy jego książek.

Opracowanie: Liliana Lewandowska na podstawie: Maria Strutyńska, Inkunabuły proweniencji chojnickiej w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, w: Studia o działalności i zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, cz. 2, red. Bohdan Ryszewski, Toruń 1982, s. 57-73.