Rękopisy w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu gromadzone są obecnie w dwóch sekcjach: od początku istnienia Biblioteki w Gabinecie Rękopisów i Starych Druków, a od 1995 roku również w Archiwum Emigracji, które specjalizuje się w zbiorach dotyczących polskiej emigracji XX wieku.

W mniejszej liczbie rękopisy można także znaleźć w Gabinetach: Dokumentów Życia Społecznego, Zbiorów Muzycznych, Zbiorów Graficznych i Zbiorów Kartograficznych. Najnowsze rękopisy przechowywane są również w bibliotekach wydziałowych i instytutowych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Do początku 2008 roku w Gabinecie Rękopisów i Starych Druków zebrano 4106 jednostek inwentarzowych rękopisów (w tym dokumenty) oraz 2397 jednostek inwentarzowych maszynopisów i wydruków komputerowych – głównie niepublikowanych prac doktorskich obronionych na UMK.

Rękopisy w zbiorach zabezpieczonych

Rękopisy, które trafiły do Biblioteki krótko po zakończeniu II wojny światowej, tj. w latach 1945–1947, pochodziły z tzw. „zbiorów zabezpieczonych” (z terenów tzw. ziem odzyskanych: Pomorza Zachodniego, Warmii, Mazur i Powiśla, w mniejszym stopniu ze Śląska). Gromadzono je w tzw. zbiornicach i stamtąd przydzielano różnym bibliotekom.

Część zbiorów trafiła jednak do Torunia bezpośrednio z miejsc przechowywania. Tworząca się dopiero biblioteka uniwersytecka pilnie potrzebowała zasobów do rozpoczęcia swojej pracy, co sprawiło, że uzyskała korzystniejszą pozycję w procesie ich przejmowania.

W zbiorach Biblioteki UMK znajduje się obecnie 770 jednostek inwentarzowych rękopisów pochodzących ze zbiorów zabezpieczonych oraz około 6 metrów bieżących materiałów niezinwentaryzowanych.

Dotychczasowe badania proweniencyjne pomogły wyodrębnić rękopisy według następujących kryteriów:

• treść rękopisów,
• znaki własnościowe,
• pieczęcie,
• zapiski rękopiśmienne,
• stare sygnatury
• oraz oprawy.

Niektóre manuskrypty utraciły oryginalne znaki w wyniku powojennego oprawienia, jednak większość zachowała informacje pozwalające ustalić ich ostatnich właścicieli. W identyfikacji pomogła literatura przedmiotu (m.in. prace Marii Strutyńskiej) oraz archiwalne sprawozdania pracowników Biblioteki dokumentujące powojenne gromadzenie księgozbiorów.

Dla 356 jednostek nie udało się ustalić poprzednich właścicieli. Wśród najciekawszych pod względem proweniencji znajdują się rękopisy pochodzące z biblioteki Potockich z Tulczyna, rodziny Sczanieckich z Nawry oraz biblioteki hrabiego Czesława Lasockiego.

Opracowanie zasobu

Pierwsze prace nad opracowaniem zbioru rękopisów Biblioteki podjęła w latach 1948–1950 Maria Dunajówna. W kolejnych latach, tj. od 1950 do 1956, opracowywaniem rękopisów zajmował się Leonard Jarzębowski, który rozpoczął prace nad najstarszymi, średniowiecznymi obiektami.

W okresie od 1957 do 1976 roku prace te kontynuowała Elwira Wróblewska, wprowadzając rękopisy do ewidencji inwentarzowej i opracowując kartkowy inwentarz szczegółowy. Wraz z Kazimierzem Przybyszewskim planowała publikację drukowanego katalogu rękopisów, jednak zamierzenia te nie doszły do skutku. Po roku 2004 nad opracowaniem rękopisów pracowali Andrzej Mycio, Wojciech Szramowski, a od 2008 r. także Marta Czyżak.

Poszczególne kolekcje

1. Zbiory Państwowej i Uniwersyteckiej Biblioteki w Królewcu

Największą i najcenniejszą kolekcję wśród rękopisów pochodzących ze „zbiorów zabezpieczonych” stanowią manuskrypty z byłej Państwowej i Uniwersyteckiej Biblioteki w Królewcu (Staats- und Universitätsbibliothek in Königsberg). Po wojnie zbiory te, ewakuowane wcześniej przez Niemców do miejscowości Karwiny i Słobity, trafiły w 1947 roku do Torunia. Kolekcja liczy 126 rękopisów, w tym 71 średniowiecznych. Znajdują się wśród nich m.in. kopiariusz z końca XI wieku z listami papieża Grzegorza VII, Biblia radziwiłłowska z XII wieku, a także dzieła takie jak Apokalipsa Heinricha von Hesler, komentarze Tomasza z Akwinu, statuty zakonu krzyżackiego, Kronika ziemi pruskiej Mikołaja Jeroschina czy Dîvân Hafiza w języku perskim.

2. Zbiory Niemców bałtyckich

Drugą co do wielkości grupą są rękopisy pochodzące z Rygi i Dorpatu, określane wspólną nazwą Kulturgutsammelstelle der Baltendeutschen. Kolekcja liczy 53 jednostki inwentarzowe i obejmuje m.in. materiały Bractwa Ryskiego, Towarzystwa Naukowego w Rydze, Muzeum Kurlandzkiego, Biblioteki Genealogicznej i Heraldycznej oraz innych niemieckich instytucji działających w krajach bałtyckich. Zawiera różnorodne materiały – rozprawy naukowe, katalogi, przemówienia, testaments, dzienniki, a także spuścizny członków towarzystw z XVII–XX wieku.

3. Zbiory szczecińskie

Trzecią co do wielkości kolekcją są rękopisy pochodzące ze Szczecińskiej Biblioteki Królewskiej Pruskiej Pomorskiej Generalnej Dyrekcji Ziemstwa (Königliche Preußische Pomersche Generallandschafts Direction). Zespół ten obejmuje 32 jednostki inwentarzowe, głównie z XVI–XVIII wieku. Większość z nich należała wcześniej do Ludwiga Wilhelma Brügemanna (1743–1817), znanego historyka Pomorza Zachodniego. Rękopisy te stanowią cenne źródło do badań nad historią Pomorza i jego miast w epoce nowożytnej.

4. Zbiory rodziny Puttkamerów

Jednym z ciekawszych zespołów proweniencyjnych są rękopisy pochodzące z biblioteki rodziny hrabiowskiej Puttkamer z Pęzina. Kolekcja ta trafiła do Torunia już w 1945 roku, bezpośrednio z zamku w Pęzinie. W zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej znajduje się 28 manuskryptów tej proweniencji. Obejmują one tematy historyczne, matematyczne i prawnicze, a także tłumaczenia autorów klasycznych, notatki z wykładów i szkół, dzienniki, korespondencję rodzinną oraz dokumenty dotyczące majątku Pęzino. Większość rękopisów pochodzi z XIX wieku, lecz zachowały się też egzemplarze z XVI, XVIII i XX stulecia.

5. Zbiory Biblioteki Miejskiej w Królewcu 

Kolejny zespół stanowią rękopisy z Biblioteki Miejskiej w Królewcu (Stadtbibliothek Königsberg). Do Torunia trafiły one w 1946 roku, przez miejscowości Ponary i Budwity w powiecie morąskim, dokąd zostały wcześniej ewakuowane przez Niemców. Zespół obejmuje 22 manuskrypty, w większości z XIX wieku, choć są wśród nich także rękopisy z XVII, XVIII i XX w. Tematyka jest niezwykle szeroka – od astronomii, ekonomii i filozofii, po muzykologię, teologię i prawo. Wśród materiałów znajdują się także wykłady uniwersyteckie, notatki akademickie oraz dokumenty miejskie i uniwersyteckie Królewca.

6. Zbiory rodziny Dönhoff

W zbiorach BU UMK znajdują się rękopisy pochodzące z biblioteki rodziny Dönhoff z Drogosz w powiecie kętrzyńskim. Manuskrypty te przybyły bezpośrednio z Drogosz, a ich ostatnim właścicielem był hrabia Stolberg zu Wernigerode, wymieniany w powojennych sprawozdaniach bibliotecznych. Obecnie kolekcja liczy 21 rękopisów, głównie z XIX wieku, choć obejmuje też materiały z XVII, XVIII i XX stulecia. Wśród nich znajdują się korespondencja rodziny Dönhoff, dzienniki, wspomnienia, kroniki rodzinne oraz notatki akademickie i tłumaczenia literackie.

7. Zbiory gimnazjalne ze Stargardu Szczecińskiego

Kolejny zespół tworzą rękopisy pochodzące z Gimnazjum im. Petera Gröninga w Stargardzie Szczecińskim (Königliche und Gröning’sche Gymnasium zu Stargard in Pommern). Do Torunia trafiły one prawdopodobnie z Pęzina lub bezpośrednio ze Stargardu. W zbiorze znajduje się 20 jednostek inwentarzowych powstałych między XV a XIX wiekiem, z przewagą manuskryptów z XVII–XVIII w. Są to m.in. recesy sejmu Prus Książęcych, katalogi biblioteczne, a także manuskrypty filozoficzne, historyczne, medyczne, muzyczne, prawnicze i religijne. Na szczególną uwagę zasługuje kolekcja rękopisów pochodzących z biblioteki kościoła Najświętszej Marii Panny w Stargardzie, przekazana w 1820 roku gimnazjum. Wśród nich znajdują się m.in. średniowieczne kodeksy, w tym Aurea legenda sanctorum Jakuba de Voragine oraz Nowy Testament.

8. Zbiory rodziny Bismarcków

Z Warcina w powiecie miasteckim (obecnie słupskim) pochodzą rękopisy rodziny Bismarcków, spadkobierców Żelaznego Kanclerza Rzeszy – Ottona von Bismarcka-Schönhausen (1815–1898). W zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej znajduje się 17 manuskryptów z tej biblioteki (Bibliothek Varzin), głównie z XIX wieku, dwa z XVIII i jeden z XX wieku. Zawierają one korespondencję rodzinną, notatki szkolne, wykłady uniwersyteckie, dzienniki oraz materiały o tematyce historycznej i prawniczej. Jeden z rękopisów posiada dedykację dla Kanclerza.

9. Zbiory gminy ewangelickiej w Toruniu

Kolejnym zespołem proweniencyjnym są rękopisy pochodzące z biblioteki gminy ewangelickiej w Toruniu (Bibliothek altstädtische evangelische Kirche Thorn). Po wojnie księgozbiór tej biblioteki uległ rozproszeniu, a jego część trafiła do Biblioteki Uniwersyteckiej. Obecnie w zbiorach znajduje się 14 manuskryptów pochodzących z XVII–XVIII wieku oraz jeden z XIX wieku. Rękopisy te dotyczą przede wszystkim teologii, historii i spraw religijnych. Wśród nich znajdują się także dokumenty królewskie odnoszące się do zagadnień innowierczych w Toruniu.

10. Zbiory chojnickie

Z biblioteki gimnazjalnej w Chojnicach (Königliche Gymnasial Bibliothek zu Conitz) pochodzi 10 manuskryptów, które trafiły do Torunia bezpośrednio z tej miejscowości. Zawierają one teksty o tematyce religijnej, historycznej, psychologicznej i teologicznej, a także katalog biblioteczny i dziennik z podróży. Najstarsze rękopisy to średniowieczny modlitewnik biskupa chełmińskiego Wicbolda Dobilsteina oraz kazania bernardyna Klemensa z Radymna z XVI wieku.

Mniejsze kolekcje

W Pęzinie Niemcy zdeponowali również księgozbiór Biblioteki Uniwersyteckiej w Greifswaldzie (Universität-Bibliothek in Greifswald), który w 1945 roku trafił do Torunia. Wśród materiałów znalazło się siedem rękopisów dotyczących historii, poezji, prawa, teologii oraz korespondencji. Rękopisy te pochodzą z okresu od XVII do XX wieku.

Z biblioteki rodziny hrabiowskiej Praschma z Niemodlina na Śląsku Opolskim (Gräfliche Praschma’sche Schlossbibliothek Falkenberg O./Schlesien) pochodzi siedem manuskryptów. Dominują wśród nich teksty o tematyce prawniczej, a także pojedyncze rękopisy dotyczące wojskowości i ekonomii. Zostały one wytworzone w XVIII i XIX wieku.

Do Torunia trafił również księgozbiór Gimnazjum w Szczecinie (Bibliothek Gymnasium Paleo Sedinensis), spadkobiercy tradycji dawnego Pedagogium Książęcego. W zbiorach znajduje się sześć rękopisów z okresu XVI–XVIII wieku, dotyczących historii, medycyny, prawa i teologii.

Odrębny zespół stanowi pięć rękopisów pochodzących z biblioteki Królewskiego Niemieckiego Towarzystwa w Królewcu (Bibliothek Königliche Deutschen Gesellschaft zu Königsberg in Preußen).
Są to manuskrypty z XVIII i XIX wieku, obejmujące przemówienia, rozprawy naukowe, sprawozdania z działalności Towarzystwa, a także katalog biblioteki oraz teksty teologiczne i poetyckie.

Oprócz większych kolekcji w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu znajdują się również pojedyncze rękopisy pochodzące z różnych archiwów i bibliotek. Większość z tych zespołów obejmuje jedną do trzech jednostek. Manuskrypty te trafiły do Torunia m.in. z bibliotek i archiwów gimnazjów w Chełmnie, Chorzowie, Gliwicach i Koszalinie, a także z Rejencji Koszalińskiej i Szczecińskiej, sądu powiatowego w Bydgoszczy czy Szkoły Miejskiej w Głogówku. Wśród źródeł znalazły się również biblioteki dworskie i rodzinne – m.in. rodu von Alten, Anhalt, von Asedom, Praschma, von Zitzewitz, von Pless, a także rodzin Stackelberg, Sternberg, Strachwitz, Schutz i Lehndorff. Niektóre rękopisy pochodzą z zamku w Malborku, Biblioteki Miejskiej w Szczecinie, biblioteki dworskiej w Jaśkowie czy prywatnych zbiorów z Gdańska i Racławiczek. Datowane są głównie na XVIII–XX wiek, choć wśród nich znajdują się również starsze manuskrypty z XVI–XVII wieku.

Rękopisy o nieznanej proweniencji

W zasobach znajduje się także 356 rękopisów, których proweniencji nie udało się dotąd ustalić.
Część z nich prawdopodobnie pochodzi z wymienionych wyżej bibliotek, inne z mniejszych, prywatnych księgozbiorów, które nie posiadały znaków własnościowych. Są to rękopisy z okresu od XVI do XX wieku, z przewagą materiałów XIX i XX-wiecznych.

Dziedzictwo i znaczenie europejskie

Rękopisy mają ogromną wartość dla badaczy zajmujących się dziejami regionów historycznie związanych z Polską lub leżących w jej sąsiedztwie i kręgu oddziaływań. Dzięki temu stanowią ważny materiał źródłowy do badań nad wielokulturowym dziedzictwem pogranicza oraz nad przemianami intelektualnymi Europy Środkowo-Wschodniej.

Opracowanie: Andrzej Mycio