Interesującym zagadnieniem była organizacja wypraw, warunki pracy w miejscach, w których znajdowały się porzucone księgozbiory, pozyskiwanie pozwoleń od upoważnionych władz na przejęcie danej biblioteki, problemy transportowe i finansowe, a wreszcie konkurencja ze strony innych ośrodków w kraju. Uniwersytet Mikołaja Kopernika nie posiadał w początkowym okresie działalności odpowiedniej bazy transportowej, niezbędnej do szybkiego zabezpieczenia i przewiezienia kolekcji książek z terenu północnej Polski.

W związku z tym korzystano ze środków transportu min. toruńskiego oddziału Państwowego Monopolu Spirytusowego. Braki w środkach finansowych niejednokrotnie uzupełniano z prywatnych pożyczek pracowników biblioteki. Wyprawy, często kilkudniowe, nie należały do łatwych i bezpiecznych. Stan dróg, bezpieczeństwo podróżujących, fatalne warunki w jakich nie raz znajdowały się księgozbiory, konieczność uzyskiwania na nie „przydziału”, wymagały uporu i determinacji, a często i sprytu bibliotekarzy.

Relacje z pierwszych wyjazdów

W archiwum Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu zachowała się teczka ze sprawozdaniami z podróży służbowych pracowników Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, obejmująca okres od lipca 1945 do lipca 1947 roku. Dokumenty te opisują działania związane z przejmowaniem księgozbiorów w różnych miejscowościach, m.in. w Warszawie, Elblągu, Pasłęku, Olsztynie, Morągu, Koszalinie czy Włocławku. Stanowią one cenne źródło wiedzy na temat losów i charakteru poniemieckich zbiorów zabezpieczanych na terenie północnej i zachodniej Polski. Na szczególną uwagę zasługują zwłaszcza sprawozdania dyrektora Stefana Burhardta dotyczące współpracy z Biblioteką Narodową w Warszawie.

W arcytrudnym okresie powstawania biblioteki musiałem dużo jeździć na Ziemie Odzyskane i do Warszawy po zbiory zabezpieczone i po ich przydziały, starać się o etaty, dotacje, pozwolenia; w jednym roku 1946 byłem aż 90 dni na delegacjach, co w ówczesnych prymitywnych warunkach podróży i postojów w zrujnowanych miastach było bardzo męczące i kosztowniejsze dla delegowanego, niż dla skarbu państwa. Zasłużony wicedyrektor, kustosz dypl. Stanisław Lisowski, ze względu na sędziwy wiek nie mógł mnie w sprawach wyjazdowych wyręczać, natomiast również sędziwy rektor L. Kolankowski często zlecał mi załatwianie różnych spraw ogólnouniwersyteckich w różnych urzędach stołecznych i w Bydgoszczy, bo i prorektor Zygmunt Czerny był wówczas w wieku przedemerytalnym (Burhardt 1987).

Pierwsza ze wspomnianych wypraw odbyła się we wrześniu 1946 roku z udziałem Zbigniewa Zdrójkowskiego, Leonida Żytkowicza i Lucjana Koca. Jej przebieg został udokumentowany w dwóch sprawozdaniach, z których dokładniejsze opracował Zdrójkowski. Podróż odbywano ciężarówką Państwowego Monopolu Spirytusowego, co ułatwiało przemieszczanie się i przewóz zabezpieczanych księgozbiorów. Trasa wiodła m.in. przez Olsztyn i Giżycko, gdzie uzyskiwano zgody lokalnych władz na przejęcie książek. W kolejnych dniach pracownicy UMK odwiedzili liczne miejscowości na Mazurach i Warmii, odnajdując i zabezpieczając zbiory, często liczące tysiące tomów.

Ustalanie proweniencji

Na podstawie zachowanych źródeł ustalono i opracowano pochodzenie poszczególnych księgozbiorów, które dały początek Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu. Ich lokalizację oraz wzajemne powiązania przedstawiono na mapce poniżej.

Należą do nich m.in.: Pruska Biblioteka Państwowa w Berlinie, Państwowa i Uniwersytecka Biblioteka w Królewcu, Biblioteka Uniwersytecka w Greifswaldzie, Wyższa Szkoła Techniczna w Gdańsku, Gdańskie Towarzystwo Przyrodnicze, Biblioteka Miejska w Królewcu, Biblioteka Miejska w Słupsku, Biblioteka Miejska w Szczecinie, gimnazja i szkoły średnie w Białogardzie, Bydgoszczy, Chełmnie, Chojnicach, Głubczycach, Koszalinie, Malborku, Paczkowie, Szczecinie, Sławnie, Słupsku i Stargardzie (w tym Kościół Mariacki w Stargardzie), Generalna Dyrekcja Ziemstwa Kredytowego w Szczecinie, Królewskie Niemieckie Towarzystwo w Królewcu, Kurlandzkie Towarzystwo Literatury i Sztuki w Jełgawie, zbiory Niemców Bałtyckich, Związek Patriotów Polskich, gminy ewangelickie z Galin i Torunia, Kościół Mariacki w Elblągu, zbiory rodzin szlacheckich i ziemiańskich (m.in. Eulenburgów, Dohnów, Bismarcków, Dönhoffów, Hackena, Lasockich, Lehndorffów, Schweder-Lew, Potockich, Puttkamerów, Sczanieckich, Zitzewitzów), a także Jaśkowo, Wirtschaftsinstitut für Russland und die Oststaaten, ziemiaństwo chełmińskie oraz inne mniejsze zbiory. 

Około 40 wymienionych proweniencji stanowiło trzon pierwszego historycznego księgozbioru Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu.

Opracowanie: Grzegorz Szturo, Liliana Lewandowska