Zbiory bibliotek gimnazjalnych z Chojnic i Chełmna trafiły do Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w pierwszym okresie organizowania uczelni, w 1946 roku. Informację o tych księgozbiorach przekazał władzom uniwersytetu dr Leonid Żytkowicz, który po uzyskaniu zgody Kuratorium Okręgu Szkolnego przewoził książki do Torunia. Początkowo magazynowano je w tzw. „zbiornicy”, a w kolejnych latach segregowano i opracowywano.

Określenie „biblioteki gimnazjalne” odnosi się do dwóch państwowych gimnazjów męskich: w Chojnicach (1815–1939) i w Chełmnie (1837–1939). Nie obejmuje ono zbiorów po dawnej Akademii Chełmińskiej (1386–1818), której księgozbiór został przejęty przez inne szkoły i ostatecznie trafił do Państwowego Gimnazjum Żeńskiego. W literaturze często niesłusznie łączy się Akademię Chełmińską z późniejszym gimnazjum męskim — co nie znajduje potwierdzenia w źródłach. Obie szkoły były państwowymi, katolickimi gimnazjami męskimi, funkcjonującymi w analogicznych warunkach i pod tymi samymi władzami szkolnymi. Uczyła się w nich młodzież niemiecka i polska, a gimnazja odegrały ważną rolę w kształtowaniu polskiej inteligencji. W obrębie szkół funkcjonowały biblioteki nauczycielskie oraz biblioteki uczniowskie, w tym polskie, tajne zbiory filomackie.

Katalogi i spisy zbiorów

Księgozbiory gimnazjalne zostały stosunkowo dobrze udokumentowane. W Bibliotece UMK zachował się rękopiśmienny katalog biblioteki w Chojnicach, choć stare druki nie są w nim wydzielone. W Archiwum w Bydgoszczy znajduje się spis ponad 330 starych druków gimnazjum chojnickiego sporządzony przed II wojną światową. Cenne są również zestawienia publikowane w programach szkolnych z lat 1874/75 i 1876, przygotowane na polecenie pruskich władz szkolnych, które prowadziły celową akcję rejestracji zabytkowych druków.

Stan badań i wartość historyczna źródeł

Spisy XIX-wieczne różnią się szczegółowością: chojnicki jest bogatszy i zawiera dane o stanie zachowania oraz proweniencji, natomiast chełmiński — bardziej schematyczny. Wiele księgozbiorów, których dotyczą, już nie istnieje, dzięki czemu dokumentacja ta ma dzisiaj dużą wartość.

Dziedzictwo klasztorne i początki kolekcji

Oba gimnazja zaczynały właściwie od zera. Gimnazjum chojnickie, mieszczące się w dawnym kolegium jezuickim, nie odziedziczyło po nim prawie żadnych książek. Władze pruskie przekazywały szkołom część zbiorów z likwidowanych klasztorów Pomorza. Choć nie wszystkie książki były przydatne dydaktycznie, zyskiwały znaczenie jako zabytkowe obiekty przechowywane i opracowywane w gimnazjach.

Rozpoznawalność zbiorów i ich sygnatury

Obecnie stare druki z obu gimnazjów dają się wyodrębnić dzięki charakterystycznym nalepkom i sygnaturom. Książki z Chojnic posiadają kolorowe nalepki i rozbudowane systemy sygnatur, a także pieczęć „Des Königl. Gymnasiums Bibliothek zu Conitz”. Z kolei księgozbiór chełmiński wyróżniają białe nalepki z okresem II RP oraz pieczęć „Ex Bibliotheca Gymnasii Culmensis”.

Chojnice – zróżnicowane i bogate zasoby

W księgozbiorze chojnickim odnaleziono m.in. 90 druków z dawnego klasztoru bernardynów w Lubawie — w tym trzy rękopisy i cztery inkunabuły. Dominują tu renesansowe druki z włoskich, francuskich, holenderskich i niemieckich oficyn, a wśród autorów znajdują się Rasmus, Manucjusze, Estienne’owie, Melanchton, Scaliger czy klasycy antyczni. Niektóre woluminy posiadają cenne oprawy.

Zidentyfikowano także 20 druków z biblioteki reformatów w Wejherowie oraz grupę książek po chojnickich augustianach. Druki te obejmują zarówno XVI-wieczne edycje, jak i dzieła XVII-wiecznych autorów, w tym Sarbiewskiego czy Aldrovandiego.

Chełmno – porównywalny, choć nieco liczniejszy zasób

W zestawieniu z 1876 roku odnotowano: jeden rękopis, cztery inkunabuły, 69 druków XVI wieku i 145 druków XVII wieku. Z czasem część zbiorów, zwłaszcza atrakcyjnych druków XVI wieku, przekazano do Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Do dziś w UMK znajduje się jedynie ułamek pierwotnej kolekcji.

Losy zbiorów w XX wieku: zniszczenia, rozproszenie i powojenne scalanie

Kasaty klasztorne, I wojna światowa oraz wyjazdy niemieckich urzędników z Pomorza spowodowały liczne ubytki. Zginęła m.in. cenna grecka edycja Arystotelesa z oficyny Alda Manucjusza, drukowana na pergaminie. W okresie międzywojennym szkoły budowały dopiero swoje polskie zbiory, dlatego stare druki nie były priorytetem.

Po II wojnie światowej księgozbiory z Chojnic i Chełmna zostały przewiezione do Biblioteki UMK, choć część pozostała w rękach prywatnych lub trafiła na rynek antykwaryczny. W UMK stare druki opracowywano sukcesywnie, nadając im nowe sygnatury, wskutek czego kolekcje uległy rozproszeniu w magazynach.

Cenne druki

Druki z kolekcji biskupa Anastazego Sedlaga

W zespole księgozbioru gimnazjum chełmińskiego wyróżnia się pięć dzieł w piętnastu woluminach z ekslibrisem biskupa chełmińskiego Anastazego Sedlaga. Wszystkie mają charakter religijny, w tym dziewięć monumentalnych tomów Opera omnia św. Tomasza z Akwinu (Antwerpia 1612). Szczególnie cenne są ich efektowne oprawy z pozłacanymi brzegami kart oraz obecnością XVIII-wiecznego superekslibrisu opata Dominika I z opactwa cystersów w Lubiążu. Pojawienie się tych książek w Chełmnie jest skutkiem sekularyzacji zakonów na Śląsku, która spowodowała rozproszenie dawnych klasztornych księgozbiorów.

Druki z Koronowa i inne ślady proweniencyjne

W zbiorze odnotowano również trzy dzieła należące niegdyś do Jana Roberta Cichorskiego, prepozyta cysterskiego z Koronowa. Są to prace Hieronima Ferrari z zakresu filozofii i matematyki, oprawione w skromną tekturę. Pojawiają się także pojedyncze egzemplarze związane ze znanymi pomorskimi rodzinami — Donimirski, Działyński, Działowski — oraz księdzem Tułodzieckim, co podkreśla lokalny charakter i historyczne znaczenie zbiorów.

Konglomerat dawnych księgozbiorów

Zebrane przykłady potwierdzają, że chałmińska kolekcja starych druków jest złożona z wielu dawnych, historycznych zasobów: klasztornych, prywatnych i szkolnych. Wiele z nich trafiło do gimnazjum w wyniku procesów sekularyzacyjnych lub jako darowizny. Charakter tej kolekcji odzwierciedla wielowiekowe, skomplikowane losy książek na Pomorzu.

Stopień zachowania druków w zbiorach UMK

Porównanie liczby druków sprzed II wojny światowej z obecnym stanem pozwala oszacować zachowanie całości zbiorów. Z gimnazjum chojnickiego przetrwało w Bibliotece UMK około 90% dawnego zasobu, natomiast z Chełmna — około 60%. Choć nie są to zbiory liczebnie duże w porównaniu z kolekcjami królewiecką czy elbląską, wzbogacają toruńskie zbiory o wiele unikatowych pozycji o dużej wartości treściowej i artystycznej.

Znaczenie badań proweniencyjnych

Analiza proweniencji książek z gimnazjów Chojnic i Chełmna poszerzyła wiedzę o zasobie Biblioteki UMK i ujawniła liczne fragmenty dawnych pomorskich bibliotek, m.in. jezuitów z Grudziądza. To dowód, że badania te są nie tylko potrzebne, ale i owocne, a ich wyniki mogą umożliwić przygotowanie nowego informatora o dawnych polskich księgozbiorach i ich aktualnej lokalizacji — postulowanego w środowisku bibliologicznym.

Opracowanie: Liliana Lewandowska na podstawie: Maria Strutyńska, Stare druki bibliotek gimnazjalnych Chojnic i Chełmna w zbiorach Biblioteki UMK, w: Z badań nad książką i księgozbiorami historycznymi, z. 13, Warszawa 1993, s. 127-137.