Zbiory pochodzenia greifswaldzkiego trafiły do Torunia już w październiku i listopadzie 1945 roku. Niemcy ewakuowali je wcześniej do zamku w Pęzinie (Pansin), aby uchronić je przed zniszczeniami wojennymi. Po zmianie granic po II wojnie światowej znalazły się na terytorium Polski, a część z nich przeznaczono dla tworzącej się Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu.

Wczesne opracowanie i badania proweniencyjne

Pierwsze badania proweniencyjne przeprowadzono w 1996 r. (dotyczyły druków z XV–XVIII w.), a ich wyniki opublikowano trzy lata później. Kolejny etap realizowano w 2002 r., analizując książki o sygnaturach do 100 000. Zbiory te były katalogowane w pierwszej kolejności po powstaniu biblioteki, stąd ich niskie numery inwentarzowe. Część mogła jednak otrzymać inne sygnatury lub trafić do czytelni i bibliotek wydziałowych, co utrudnia dziś pełną ich identyfikację.

Losy zbiorów po 1945 roku

Zbiory po przekazaniu przez marszałka G. Żukowa przewieziono do Torunia i od 1947 r. przechowywano w gmachu przy ul. Chopina. Książki sukcesywnie włączano do głównego katalogu bibliotecznego. Nie zachowano ich pierwotnego układu rzeczowego z Greifswaldu, dlatego konieczne było późniejsze ręczne przejrzenie całej kolekcji.

Zakres i charakter kolekcji

Zbiory greifswaldzkie w Toruniu obejmują:

• ok. 5700 druków dawnych (XV–XVIII w.) w 3000 woluminach,
• 1621 publikacji z XIX–XX w. w 1680 woluminach.

Łącznie daje to 4665 woluminów i 7319 jednostek bibliograficznych, w tym kilka rękopisów, druki muzyczne, 20 atlasów oraz książki późniejsze. Szacuje się, że w Pęzinie zdeponowano ok. 20 000 tomów, z których ponad 20% trafiło ostatecznie do UMK. Los pozostałych jest nieznany.

Cenne druki z różnych dziedzin

Zbiory obejmują publikacje ze wszystkich dziedzin, a około 90% książek XIX–XX w. pochodzi z działu „Niederdeutsch” (dawna sygnatura nd A). Wśród nich znajdują się liczne wydania eposu Reineke Fuchs, w tym bogato ilustrowane egzemplarze z XVI–XX w.

Na uwagę zasługują także:

• rzadki elementarz A-B-C-Book z ok. 1535 r.,
• dwujęzyczne wydania katechizmu Marcina Lutra,
• dzieła Jana Bugenhagena, m.in. Kercken Ordeninge des gantzen Pomerlandes (1535),
• wczesne wydanie Biblii Lutra z 1541 r., w ozdobnej oprawie i ze złoconymi brzegami.

W kolekcji znajdują się wartościowe publikacje z dawnych działów Td i Ta, m.in. herbarium H. Kniphofa z XVIII w. czy ilustrowana Allgemeine Geschichte der Natur F.H.W. Martiniego. Równie cenne jest dzieło matematyka Johanna Mathiasa Hasego z 1743 r., zawierające ręcznie kolorowane mapy.

Wśród zbiorów odnaleziono także liczne Polonica – druki z XVI–XVII w. z Wilna, Braniewa i Krakowa. Szczególnie ciekawy jest egzemplarz z notą proweniencyjną kanonika warmińskiego Sebastiana Kromera. Wyjątkowe znaczenie ma również niemieckie tłumaczenie traktatu Johna Wilkinsa, jednego z pierwszych angielskich zwolenników teorii Kopernika, wydane w 1713 r.

W kolekcji znajdują się ponadto książki z księgozbiorów znanych postaci, m.in. Abrahama Droysena, rodziny von Dycke czy Christiana Ernesta Stolberga-Wernigerode. Najliczniejszą część stanowią jednak Ahlwardiana – książki profesora Petera Ahlwardta (XVIII w.), obejmujące ok. 50% całego zasobu starych druków z Greifswaldu zachowanych w Toruniu. W zbiorze znajdują się także egzemplarze należące do orientalisty Wilhelma Ahlwardta i teologa Nicolausa Köppena, m.in. rzadkie wydanie Das Narrenschiff z 1498 r.

Stan zachowania i oprawy

Zachowane książki wyróżniają się solidnymi oprawami, w tym rzadkimi oprawami pergaminowymi z XVI w. i barwnymi oprawami skórzanymi z XVIII–XIX w. Charakterystyczne są oprawy z marmurkowego papieru i złocone superexlibrisy, typowe dla zbiorów greifswaldzkich. Część kolekcji wymaga konserwacji; niektóre woluminy zostały już poddane renowacji, jak elementarz A-B-C-Book czy XVII-wieczny atlas Pietera Groosa.

Znaczenie i udostępnianie zbiorów

Zbiory pochodzenia greifswaldzkiego stanowią ważny element dziedzictwa kulturowego. Stanowią jeden z najważniejszych zachowanych zespołów bibliotecznych ewakuowanych z Pomorza pod koniec II wojny światowej. Są materialnym świadectwem: historii Uniwersytetu w Greifswaldzie, kultury książki na Pomorzu i praktyk bibliotecznych i proweniencyjnych XVII–XIX wieku.

Dzięki temu pełnią funkcję źródła do badań nad dziejami regionu, polityką ochrony zbiorów i powojennymi migracjami dóbr kultury, a ich ciągłe wykorzystanie przez badaczy dowodzi trwałej wartości naukowej i kulturowej tej kolekcji.

Opracowanie: Liliana Lewandowska na podstawie: Joanna Milewska-Kozłowska, Maria Strutyńska, Collections of Greifswald provenance at the NCU Library in Toruń, Toruń 2004.