29 sierpnia 1946 r. Ministerstwo Oświaty zdecydowało o przekazaniu Uniwersytetowi Mikołaja Kopernika w Toruniu zbiorów bibliotecznych pochodzących z Nawry, które wówczas znajdowały się w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy. Trzy miesiące później Jan Sczaniecki zgodził się na przekazanie swojego zbioru, ocalałego z wojny, do powstającej Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu.

Przekazanie w depozyt

W październiku 1947 r. do Torunia trafiła pierwsza partia książek nawrzańskich, przewieziona w czterech skrzyniach. Dwa lata później, w maju 1949 r., Archiwum Państwowe w Bydgoszczy przekazało drugą, mniejszą partię liczącą ponad sto woluminów. Zbiory te zostały formalnie przyjęte jako depozyt.

Pierwsza partia, wpisana do księgi akcesji w 1947 r. pod numerem Dep. 526/47, obejmowała 797 pozycji: 348 starodruków, 6 rękopisów, 16 obiektów kartograficznych oraz książki nowe, głównie z historii w języku polskim. Spis tej kolekcji zachował się częściowo. Druga partia nawrzańska, wpisana do księgi akcesji 22 września 1949 r. pod numerem Dep. 1828/49, liczyła 141 pozycji w 184 woluminach, w tym ponad 30 starodruków oraz jeden starodrukowy atlas.

W sumie wczesnopowojenne zasoby Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu powiększyły się o blisko tysiąc książek nawrzańskiej proweniencji: 378 starodruków, 6 rękopisów oraz 17 map i atlasów. Wszystkie zostały włączone do zasobu na prawach depozytu, a informacja o zbiorach Sczanieckich pojawiła się w sprawozdaniu Biblioteki za 1947 r. 

W 1974 r. w księdze akcesji odnotowano wpis pod numerem D 447/74, obejmujący 12 atlasów i 110 map. Część z nich pochodziła ze zbiorów nawrzańskich, jednak większość nie miała z nimi związku. Wpis ten był efektem prac porządkowych Sekcji Zbiorów Kartograficznych, prowadzonych przez Marię Mołodcównę i Lucynę Popławską.

Poza dwoma głównymi depozytami rodziny Sczanieckich do Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu trafiały w kolejnych latach drobne fragmenty kolekcji nawrzańskiej. W 1952 r. Archiwum Państwowe w Bydgoszczy przekazało 120 woluminów książek i czasopism (D 1003/52), w tym trzy starodruki.

W latach 1962–2020 Biblioteka dokonała kilku zakupów i wymian, które uzupełniły kolekcję o starodruki i rękopisy: zakupiono pojedyncze starodruki w antykwariatach, rękopisy od prywatnych właścicieli oraz podczas aukcji, co pozwoliło zgromadzić łącznie 13 jednostek inwentarzowych rękopisów pochodzących z biblioteki Sczanieckich.

Znaki własnościowe

Identyfikacja książek nawrzańskich jest możliwa dzięki znakom akcesji (Dep. 526/47, Dep. 1828/49) oraz pieczęciom: „Jan Sczaniecki” i „Nawra”. Niektóre obiekty posiadają też znaki wcześniejszych właścicieli – rodziny Kruszyńskich. Charakterystyczne są białe nalepki na grzbietach z ręcznie naniesioną sygnaturą oraz oprawy w biały pergamin na tekturze.

Nie przeprowadzono pełnych badań proweniencyjnych druków XIX i XX w., które zgromadzono w pierwszych latach po wojnie (około 600 tys. woluminów). Szacuje się, że z pierwotnych zbiorów Nawry w Toruniu znajduje się ponad pół tysiąca książek nowych, głównie historycznych, w języku polskim, niemieckim i francuskim.

Zawartość kolekcji

Najcenniejsze rękopisy obejmują archiwalia rodzin Kruszyńskich i Sczanieckich (XVII–XX w.), diariusze sejmowe (1724, 1733), XVIII-wieczny kodeks z opowiadaniem Marii Beaty Zawiszanki oraz XIX-wieczne wykłady akademickie i opracowanie geograficzne.

W kolekcji starych druków znajduje się 239 pozycji w 373 tomach, głównie z XVIII w., obejmujących historię Polski, Prus i Europy, prawo, medycynę, geografię, politykę, a także słowniki, pamiętniki i poezję. Najcenniejsze egzemplarze to m.in. Statuta Y Metrika Przywileiow Koronnych Stanisława Sarnickiego (1594) i Statuta regni Poloniae Jana Herburta (1567). Kolekcja kartograficzna obejmuje z kolei 20 obiektów: 9 map XIX i początku XX w. oraz 11 atlasów, w tym 6 starodruków.

Z pierwotnej biblioteki liczącej 5600 woluminów zachowało się około 1000 tomów, przechowywanych głównie jako depozyt rodziny Sczanieckich. Choć to mniej niż 1/5 całego księgozbioru, zważywszy na losy polskich bibliotek podczas II wojny światowej, jest to zbiór o ogromnej wartości historycznej.

Opracowanie: Andrzej Mycio