Ród Potockich należał do największych i najmożniejszych rodów magnackich w dziejach Rzeczypospolitej. Zbiór z Tulczyna był dlatego efektem kilku generacji gromadzenia książek: zakupów, dziedziczenia oraz aportów małżonek. Dodatkowo do kolekcji weszły książki z innych rodów lub księgozbiorów ‹ojcowskich›, przez co zasób Tulczyna miał charakter złożony i zróżnicowany. Szacuje się, że biblioteka tulczyńska liczyła kilkanaście tysięcy tomów, co czyniło ją jedną z większych prywatnych kolekcji magnackich w Rzeczypospolitej. Do zbiorów należały zarówno druki religijne, klasyczne, filozoficzne, prawnicze, jak i historyczne, a wiele egzemplarzy miało luksusowe oprawy i własnościowe znaki: ekslibrisy, superekslibrisy, pieczęcie.

Co zachowało się w Toruniu — identyfikacja części kolekcji

Podczas prac proweniencyjnych w latach 1987–1988 w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu odnaleziono część dawnych druków z Tulczyna, rozproszonych po magazynach i nieoznaczonych jako odrębna kolekcja. Identyfikacja odbywała się na podstawie cech zewnętrznych: obecności znaków własnościowych (np. ekslibrisów Potockich), cech introligatorskich, sygnatur, układów wydawniczych. Nie wszystkie jednak egzemplarze zachowały jednoznaczne ślady proweniencji. Wyniki prac badawczych proweniencyjnych pokazują, że nawet taka fragmentaryczna identyfikacja pozwalała na przywrócenie widoczności dawnych magnackich kolekcji w zasobach bibliotecznych.

Znaki własnościowe i ich znaczenie

Wśród druków potockich spotykano typowe dla zbiorów magnackich superekslibrisy, ekslibrisy i pieczęcie — często bardzo ozdobne, co świadczyło o wartości książek i oświadczaniu własności. Te elementy stanowią klucz przy identyfikacji, pozwalają bowiem odróżnić egzemplarze potockie od innych dawnych kolekcji. Dlatego nawet część druków, które formalnie weszły do zbioru Torunia jako elementy ogólne, dzięki proweniencyjnej analizie można było przypisać do biblioteki Tulczyna.

Wartość historyczna i kulturowa kolekcji Potockich

Księgozbiór z Tulczyna to nie tylko zbiór książek. To świadectwo intelektualnych wyborów polskiego magnactwa: zainteresowań naukowych, edukacyjnych, religijnych. Zawartość druków — od klasycznych dzieł, przez prawo, historię, teologię — pokazuje szeroki horyzont kulturalny i wychowawczy Potockich. Dzięki zachowanym egzemplarzom możliwe jest dziś badanie historii prywatnych bibliotek magnackich, procesów dziedziczenia księgozbiorów, a także ich losów w okresie zawirowań politycznych i społecznych. Odzyskanie choć części zbioru wpływa ponadto na wzbogacenie kolekcji narodowego dziedzictwa książki w Polsce.

Ograniczenia i wyzwania badań proweniencyjnych

Metoda identyfikacji druków potockich, oparta na znakach własnościowych, nie daje pełnej gwarancji odnalezienia wszystkich egzemplarzy. Część książek mogła utracić ekslibrisy, pieczęcie lub zostać przeoprawiona, co uniemożliwia jednoznaczną identyfikację. Ponadto brak akcesji czy dokładnych inwentarzy z okresu pierwotnego księgozbioru sprawia, że rekonstrukcja kolekcji Tulczyna pozostaje zawsze częściowa. Niemniej nawet częściowe wyniki badań mają znaczną wartość dla historii książki i bibliotek.

Opracowanie: Liliana Lewandowska na podstawie: Maria Strutyńska, Stare druki proweniencji Potockich z Tulczyna w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, w: Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi, z. 15, Warszawa 1993, s. 161-218.