Zbiory szczecińskie dotarły do Torunia dwiema drogami. Jeszcze w 1945 r. Uniwersytet Mikołaja Kopernika otrzymał przydział na zbiory zdeponowane na zamku w Pęzinie koło Stargardu, w którym obok zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Greifswaldzie zdeponowano także część zbiorów szczecińskich. Księgozbiór z Pęzina dotarł do Torunia w dwóch transportach – 6 października oraz 2 listopada 1945 r.

Druga droga wiodła bezpośrednio ze Szczecina, w tym wypadku książki do Torunia przyjechały przede wszystkim w następnym, 1946 r. – wtedy zwieziono między innymi duży zbiór nut pochodzący z Biblioteki Miejskiej.

W marcu 1947 r. w Szczecinie zorganizowano zbiornicę książek, z której, już w mniejszych ilościach, ekspediowano książki do Torunia także w końcu lat czterdziestych. Pojedyncze woluminy proweniencji szczecińskiej były kupowane lub nabywane w drodze wymiany również w latach późniejszych.

Zasób w zbiorach Biblioteki UMK

W Gabinecie Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu przechowywanych jest około 1100 jednostek inwentarzowych rękopisów pochodzących ze zbiorów zabezpieczonych. Są to głównie zbiory powstałe w XIX i pierwszej połowie XX wieku, w mniejszym stopniu obiekty starsze (kilkadziesiąt kodeksów średniowiecznych oraz około 250 nowożytnych).

W zbiorze tym znalazły się także kodeksy o proweniencji szczecińskiej. Najliczniejszą grupą manuskryptów szczecińskich są woluminy pochodzące z biblioteki Generalnej Dyrekcji Ziemstwa Kredytowego w Szczecinie. To grupa 27 jednostek inwentarzowych dotyczących historii Pomorza Zachodniego, które wcześniej należały do prywatnych zbiorów historyka Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna (1743–1817). Uprzednim właścicielem większości z nich był Christoph Kiel, szczeciński kantor szkoły miejskiej oraz bibliofil i kolekcjoner.

W zbiorze znajduje się ponadto jeden rękopis pochodzący z Biblioteki Miejskiej w Szczecinie oraz dwie jednostki z Biblioteki Rejencji Szczecińskiej (Hauptbücherei der Regierung Stettin).

Pozostałe to osiem kodeksów pochodzących ze szczecińskiego Gimnazjum Mariackiego (Marienstifts Gymnasium). Początki tej szkoły sięgają XIII stulecia, w 1543 r. na jej bazie powstało, założone przez książąt pomorskich, Pedagogium, później przemianowane na Gimnazjum Karolińskie oraz Gimnazjum Akademickie. W 1805 r. doszło do połączenia Gimnazjum Akademickiego z istniejącym od 1404 r. Liceum Miejskim (Ratslyceum), powstało wówczas Królewskie i Miejskie Gimnazjum w Szczecinie (Königliche und Stadt Gymnasium zu Stettin).

Jednak już w 1868 r. doszło do ponownego podziału, powstały wówczas: Gimnazjum Miejskie – kontynuator tradycji Liceum Miejskiego oraz Gimnazjum Mariackie – kontynuator tradycji Pedagogium. Umowy regulujące ponowne rozdzielenie stanowiły, że gros do tej pory wspólnych zbiorów bibliotecznych pozostanie przy Gimnazjum Mariackim.

Siedem z ośmiu kodeksów należących do Gimnazjum Mariackiego (na sześciu z nich widnieje pieczęć „Ex Biblioth[eca] Gymn[asii] Pal[eo] Sedin[ensis]”) trafiło do Torunia wraz ze zbiorami zabezpieczonymi wkrótce po zakończeniu działań wojennych albo przez Pęzino jeszcze w 1945 r., albo bezpośrednio ze Szczecina, najpewniej w roku 1946.

Ósmy kodeks został kupiony przez Bibliotekę Uniwersytecką w Toruniu dopiero w 1967 r. Przypuszczalnie rękopis ten po zakończeniu działań wojennych w 1945 r. dostał się w ręce prywatne, w 1967 r. został sprzedany do bydgoskiego antykwariatu i via Bydgoszcz trafił do Torunia.

Grupę rękopisów pochodzących z Gimnazjum Mariackiego reprezentują kodeksy z dziedziny prawa, medycyny, teologii oraz bibliotekarstwa. Powstały one od końca XVI do drugiej połowy XVIII wieku.

Drugą grupę tematyczną tworzą manuskrypty medyczne, w tym trzy kodeksy, będące pierwotnie własnością szczecińskiego lekarza i poety Andreasa Hiltebranda (1581–1637). Powstały w latach 1603–1605 w Lejdzie, w której Hiltebrand studiował.

Spuścizna Gimnazjum Mariackiego

Zbiory przechowywane dziś w Bibliotece UMK stanowią jedynie niewielki wycinek rękopiśmiennego dorobku szczecińskiego Gimnazjum Mariackiego. Mimo swojej ograniczonej liczebności są to materiały wyjątkowo wartościowe, ponieważ pochodzą z odległej już epoki nowożytnej (XVI–XVIII w.).

Nie sposób jednoznacznie określić, ile ksiąg z dawnego gimnazjalnego księgozbioru trafiło ostatecznie do Torunia — brakuje pełnych danych, a badania proweniencyjne pozostają niekompletne. Według ustaleń Marii Strutyńskiej wśród toruńskich starych druków brak woluminów o tej proweniencji. Niewykluczone jednak, że część zasobu Gimnazjum Mariackiego znajduje się w zbiorze książek nowych lub w kolekcji druków muzycznych Biblioteki Uniwersyteckiej, choć również w tych obszarach wciąż brakuje pogłębionych analiz proweniencyjnych.

Fragmenty i parafrazy artykułu: Andrzej Mycio, Rękopisy szczecińskiego Gimnazjum Mariackiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, w: Przegląd Zachodniopomorski R. XXXV (LXIV), Rok 2020, Z. 2, s. 190-193, 194, 197.