Ludwig Wilhelm Brüggemann (1743–1817) uważany jest dziś za najbardziej zasłużonego historyka Pomorza oraz jednego z najwybitniejszych uczonych szczecińskich XVIII wieku. Jego dzieło życia Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern uznawane jest za jeden z najlepszych opisów historyczno-geograficzno-statystycznych państwa pruskiego XVIII stulecia i do dziś pozostaje głównym źródłem wiedzy o Pomorzu tego okresu.

Przodkowie Brüggemanna pochodzili z Rathenow w Brandenburgii. Jego dziadek był chirurgiem i senatorem miejskim, a ojciec – Zachar Brüggemann – kapelanem wojskowym, który osiedlił się w Dobrzanach koło Stargardu Szczecińskiego. Właśnie tam, 1 marca 1743 r., urodził się Ludwig Wilhelm. Nauki pobierał najpierw w rodzinnych stronach, a następnie w gimnazjum miejskim w Szczecinie, gdzie zetknął się z prądami oświeceniowymi, głównie dzięki rektorowi szkoły – Gotthilfowi Traugottowi Zachariae.

Pod jego wpływem Brüggemann udał się w 1761 r. na studia teologiczne na Uniwersytecie we Frankfurcie nad Odrą. Tam ponownie zetknął się z ideami oświecenia i racjonalizmu. Po ukończeniu studiów został pastorem w Brandenburgii, lecz wkrótce objął funkcję kapelana wojskowego w Berlinie. Równocześnie pełnił obowiązki duszpasterza i nauczyciela księżniczki Amalii, siostry Fryderyka II.

Praca naukowa

W stolicy Prus Brüggemann prowadził intensywne życie towarzyskie, utrzymując kontakty z wybitnymi postaciami świata nauki i kultury. W 1771 r. założył Towarzystwo Czytelnicze Literatury Angielskiej (Englische Lesegesellschaft), którego członkami byli m.in. Moses Mendelssohn, Christoph Friedrich Nicolai czy Johann Joachim Spalding. Brüggemann posiadał już wówczas bogatą bibliotekę dzieł angielskich i antycznych, a jego publikacja A view of the English Editions, Translations and Illustrations of the ancient Greek and Latin authors… przyniosła mu duży rozgłos.

W 1773 r. zakończył berliński etap życia. Został powołany na urząd radcy pomorskiego konsystorza i kaznodziei zamkowego w Szczecinie. Obejmując te funkcje, stał się jedną z najważniejszych postaci Kościoła Pomorza. W tym samym czasie rozpoczął prace nad swoim najważniejszym dziełem – opisem historyczno-geograficznym Pomorza, inspirowanym pracą Antona Friedricha Büschinga o Brandenburgii.

Kluczowy wpływ na koncepcję dzieła miały jednak materiały zebrane przez Juliusa Friedricha von Koffenbrinka, prezydenta Zarządu Pomorza. Brüggemann przejął jego dokumentację i na jej podstawie opracował własny, bardziej systematyczny opis regionu. W Szczecinie poznał również Christopha Kiela – kantora i pasjonata historii Pomorza, którego bogata biblioteka rękopisów stała się dla Brüggemanna nieocenionym źródłem informacji. 

Kiel przez lata przepisywał kroniki i dokumenty pomorskie, z których Brüggemann szeroko korzystał. Wkrótce też odkupił od Kiela jego zbiory, znacznie powiększając własną kolekcję. Do Brüggemanna napływały liczne materiały z archiwów i parafii całego Pomorza, co pozwoliło mu stworzyć wyjątkowo bogatą bazę źródłową do pracy.

Biblioteka Brüggemanna

Biblioteka Brüggemanna miała dwa wyraźne profile: literaturę angielską i antyczną oraz historię Pomorza. Liczyła kilka tysięcy woluminów i była znana wśród uczonych i podróżników odwiedzających Szczecin. W 1789 roku Brüggemann sprzedał część swojej kolekcji – około dwóch tysięcy tomów dotyczących Pomorza – Generalnej Dyrekcji Ziemstwa Kredytowego w Szczecinie. Dwa lata wcześniej sporządzono szczegółowy katalog tych zbiorów (Catalogus Bibliothecae Brüggemanniae). 

Druga część biblioteki, obejmująca około tysiąca dzieł filologicznych, została sprzedana państwu pruskiemu, a następnie przekazana przez króla szczecińskiemu liceum miejskiego z okazji 400-lecia szkoły. Mimo tych transakcji Brüggemann do końca życia pozostawał właścicielem znacznego księgozbioru liczącego od pięciu do sześciu tysięcy woluminów.

Na około 2000 jednostek zawartych w inwentarzu pomeraników biblioteki Brüggemanna ponad 700 to rękopisy, czyli około jedna trzecia całej kolekcji. Były to głównie osiemnastowieczne kopie wykonane przez Christopha Kiela – odpisy archiwaliów, przywilejów, dokumentów, wizytacji, ordynacji, listów, tablic genealogicznych czy kronik. Brüggemann zgromadził w swojej bibliotece rozbudowany warsztat niezbędny do opracowania opisu Pomorza.

Dalsze losy biblioteki

Kolekcja pomeraników przetrwała w całości do końca II wojny światowej w bibliotece Generalnej Dyrekcji Ziemstwa Kredytowego w Szczecinie. Pod koniec wojny została prawdopodobnie ewakuowana na zamek w Pęzinie koło Stargardu, choć nie ma na to pełnych dowodów. Po zakończeniu działań wojennych zbiory podzielono na dwa zespoły – druki i rękopisy.

Druki (1539 pozycji w 293 woluminach) trafiły do Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, natomiast 252 jednostki rękopiśmienne do Archiwum Państwowego w Szczecinie. Podczas szybkiego podziału kolekcji część materiałów mogła zostać błędnie przypisana – niektóre rękopisy znalazły się wśród druków toruńskich. Do Torunia trafiły również woluminy mieszane, zawierające jednocześnie druki i rękopisy. Obecnie 27 takich jednostek przechowywanych jest w Sekcji Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu.

Warto podkreślić, że odsetek rękopisów w kolekcji Brüggemanna był wyjątkowo wysoki – co trzecia jednostka była sporządzona ręcznie. Świadczy to o źródłowym charakterze zbioru, ale także o tym, że u schyłku XVIII wieku rękopis wciąż miał znaczące miejsce w bibliotekach uczonych.

Opracowanie: Andrzej Mycio