Dorobek ustawodawczy i podatki

Strona tytułowa druku konstytucji sejmu 1626

Strona tytułowa druku konstytucji sejmu 1626

Sejm uchwalił dziewięć konstytucji (ustaw):  

  1. Pospolite ruszenie – upoważniającą króla do powołania szlachty pod broń, 
  2. Żołnierz kwarciany – potwierdzającą finansowanie tzw. wojska „kwarcianego” – czyli stałej siły zbrojnej do obrony południowo wschodniej granicy,  
  3. Prowiant wojsku pruskiemu – o sprawnym poborze podatków na wojnę ze Szwecją, 
  4. Swawolne kupy – o walce z grupami przestępczymi napadającymi na dobra szlacheckie,  
  5. Deputaci na obmyślenie sposobów nowych subsidiorum – o komisji mającej przygotować na kolejny sejm propozycje reform skarbowych, 
  6. Aprobacja laudów niektórych województw – o potwierdzeniu pewnych uchwał powziętych przez sejmiki w związku z koniecznością obrony przed Szwedami,  
  7. Saletra – o potwierdzeniu obowiązujących przepisów zakazujących eksportu prochu strzelniczego, 
  8. Długi Wielkiego Księstwa Litewskiego – o gwarancjach zapłaty za wydatki Litwy związane z obroną, 
  9. Miasta Toruń i Gdańsk – o zabezpieczeniu i obronie oraz prawach dwóch kluczowych miast Prus Królewskich. 

Całość kończyła się tzw. „recesem”, czyli odłożeniem niezałatwionych spraw na kolejny sejm. 

Przyjęto także konstytucję upoważniającą króla do zwołania kolejnego sejmu nadzwyczajnego, która na skutek decyzji marszałka Żegockiego nie została wydrukowana w dorobku sejmowym.

Dodatkowo sejm toruński uchwalił podatki w formie tzw. uniwersału podatkowego. Zawierał on deklaracje podatkowe, tzn. zobowiązania poszczególnych województw do zapłacenia podatków w formie tzw. „poborów”. Szlachta deklarowała liczbę owych pewnych poborów, a dodatkowo liczbę zobowiązań warunkowych – za zgodą „braci”, czyli własnego sejmiku.

Pierwsza strona uniwersału poborowego Sejmu Toruńskiego 1626

Pierwsza strona uniwersału poborowego Sejmu Toruńskiego, 1626

  • Reprezentacje 15 sejmików litewskich zadeklarowały cztery pobory i tylko dwa z nich zostawiły ją decyzji „braci” (większa liczba – czterech – poborów deklarowanych przez sejmiki litewskie wiązała się z koniecznością spłaty zaległego żołdu wojsku litewskiemu walczącemu wcześniej w Inflantach). Były to powiaty: wileński, lidzki, brasławski, trocki, grodzieński, kowieński, wołkowyski, witebski, orszański, brzeski, piński, mozyrski, rzeczycki oraz województwa: połockie i mścisławskie. 
  • Reprezentacje 36 sejmików ze wszystkich prowincji zadeklarowały dwa pobory (cztery z nich zostawiły je do decyzji „braci” na sejmikach). Były to: z Małopolski województwa sandomierskie, kijowskie, wołyńskie, podolski, lubelskie, bełzkie i bracławskie oraz ziemie lwowska, przemyska, sanocka, chełmska, halicka, mielnicka i bielska; z Wielkopolski i Mazowsza województwa poznańskie i kaliskie, sieradzkie, łęczyckie, płockie oraz ziemia dobrzyńska, czerska, warszawska, wiska, wyszogrodzka, zakroczymska, ciechanowska, łomżyńska, różańska, liwska, nurska, rawska, sochaczewska, gostyńska oraz powiat tczewski; z Wielkiego Księstwa Litewskiego powiaty: wiłkomierski, smoleński i starodubowski. 
  • Reprezentacje dwóch sejmików uchwaliły dwa pobory i dwa zastrzegły do decyzji „braci” – ziemia droihicka (Małopolska) oraz powiat upicki (Litwa), zaś ziemia wieluńska (Wielkopolska) zadeklarowała po prostu tylko dwa pobory. 
  • Aż 11 reprezentacji poselskich oświadczyło, że odmawia jakichkolwiek deklaracji podatkowych – pozostawiając swobodną decyzję „braciom”. Były to: z Wielkopolski: województwa brzesko-kujawskie i inowrocławskie, powiaty świecki, tucholski, pucki, chojnicki; z Małopolski województwo krakowskie i księstwo zatorskie i oświęcimskie, oraz z Prus Królewskich (posiadających autonomię podatkową) – województwo chełmińskie i malborskie. 
Biskup Paweł Piasecki / Jan Styfi

Biskup Paweł Piasecki (1839?-1921)

Ówczesna opinia publiczna oceniła ten sejm jako umiarkowany sukces: uchwalono relatywnie wysokie obciążenia podatkowe mimo licznych napięć politycznych. Jak oceniał kronikarz Paweł Piasecki:

Król Zygmunt […] dopiero ku końcowi listopada odprawił sejm w Toruniu ze szczęśliwym skutkiem, gdy ci nawet, co na obronę Inflant odmawiali pieniężnych zasiłków, postrzegłszy się, że ich opór, z wielką szkodą dla Rzeczypospolitej, do Prus nieprzyjaciela sprowadził, z ochotą potrzebne na tyle nakładów wojennych podatki uchwalili.

Król i stronnictwo dworskie – mimo uchwalenia podatków – nie byli zadowoleni z uchwał podatkowych. Uznawali je za niewystarczające do przechylenia na swą stronę szali zwycięstwa toczącej się wojny ze Szwecją. Znacząca część zobowiązań podatkowych została odesłana „do braci”, czyli uzależniona od decyzji sejmiku. Oznaczało to, że sejmiki mogły zwiększyć obciążenia podatkowe własnymi uchwałami, jeśli uznają ich zasadność i wyrażą na nie formalną zgodę. Oczywiście, nawet jeśli sejmiki spojrzałyby na propozycję króla przychylnie, oddanie decyzji wspólnotom lokalnym opóźniało powzięcie decyzji podatkowej i ostateczny pobór podatków. Wpływało to negatywnie na tempo zebrania poboru i wydatkowania środków przeznaczonych na utrzymanie armii i prowadzenie efektywnych działań zbrojnych.

Jak oceniał autor monografii sejmu toruńskiego z 1626 r.:

Na nic się jednak zdały […] piękne apele, bo ostatecznie deklaracje podatkowe były nierówne i skandalicznie niskie. Najbardziej zaskakuje fakt, że najwięcej poborów zadeklarowały wyłącznie – mimo swych pokojowych nastrojów, województwa i powiaty litewskie […]. Wręcz haniebnie postąpiły natomiast i tak bezpośrednio zagrożone przez wroga województwa, jak brzesko-kujawskie i inowrocławskie, które odmówiły nie tylko zadeklarowania jakichkolwiek poborów na sejmie, ale także określenia ich liczby „wziętej do braci”, bez uprzedniego porozumienia z sejmikiem. Podobnie zupełny zanik patriotyzmu wykazało województwo krakowskie oraz księstwa zatorskie i oświęcimskie […]. Niska suma zadeklarowanych poborów musiała przejmować grozą tych wszystkich, którzy poważnie myśleli o bieżących i przeszłych potrzebach Rzeczypospolitej oraz o innych niebezpieczeństwach jej grożących.

Dlatego właśnie król starał się zachęcać sejmikującą szlachtę do większej ofiarności. W legacji monarszej, przesłanej sejmikowi (relacyjnemu – posejmowemu) wielkopolskiemu województw kaliskiego i poznańskiego w Środzie w grudniu 1626 r. możemy przeczytać:

Jakie na pruskie kraje przez port Pilawski nastąpieło lata przeszłego od Gustawa ks. Sudermańskiego nieprzyjaciela J.K.Mci i R.P. [czyli Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej] wszytki niebezpieczeństwo, tak jest każdemu wiadomo, że ono przekładać obywatelom tutecznym, rzecz by się zdała daremna, gdyby patrząc na progressus hostilis [postępy nieprzyjaciela] […] na zawarcie nawigacyjej przez Wisłę, na pobranie miast i zamków […] widząc, jako dalszą molem belli [ciężką wojnę] ten nieprzyjaciel gotuje, daleko większe pericula [szkody] nie tylko ziemi pruski, ale wszytkiej stąd Koronie non imminerent [nie groziły]. Dla czego J.K.M.p.n.mciwy [Jego Królewska Mość pan nasz miłościwy] jako czujny stróż i ojciec ojczyzny, na pierwsze wtargnienie nieprzyjaciela osobą swoją, z odwagą […] w oczy nieprzyjaciela stanął […]. Sejm do Torunia dla tym prędszych ratunków, na odzyskanie miejsc pobranych, na wyparcie nieprzyjaciela ex partimonio Reipublicae [z granic Rzeczypospolitej], przeniósł, na którym wszytkie koronne stany usłyszawszy od J.K.Mci praesentia pericula [obecne nieszczęścia] rzetelnie proponowane [tu: przedstawiane], na odwrócenie ich gruntowne szukali remedia. Że jednak fato quodam Repiblicae [z powodu jakiegoś fatum wiszącego nad Rzeczypospolitą] ani media [środki] […] do obrony podane, przyjęte nie są, ani takie na sejmie subsydia stanęły, które by salutem et dignitatem Reipublicae, securitatem [ocalenie i godność Rzeczypospolitej, bezpieczeństwo] ziemie pruski i pobliższych krajów zatrzymać mogły, ale na sejmiki przez pany posły do braciej [z deklaracyją powszchną, że na sześć poborów z inszymi podatkami wszyscy się skłaniają] […] wzięte, przetoż J.K.M. teraźniejszy zjazd wm. [waszym mościom] złożywszy […] przypominać raczy niebezpieczeństwa.

Sukces zabiegów władcy i jego dworu okazał się dość umiarkowany. Ogólnie po decyzjach sejmików koronnych: w Małopolsce – 12 sejmików zapłaciło pełne sześć poborów, jeden cztery pobory, cztery poprzestały na dwóch; w Wielkopolsce – 20 sejmików zapłaciło pełne sześć poborów, dwa cztery pobory, zaś siedem po dwa. 

Uzyskane środki finansowe okazały się rzeczywiście zbyt niskie w relacji do potrzeb wojennych. Nie przeszkodziło to jednak w odniesieniu przez wojska polsko-litewskie znaczących sukcesów militarnych w 1627 r. przeciwko armii szwedzkiej na terenie Prus Królewskich.

< Previous page Next page >