Przyczyny konfliktu

Konflikt króla Stefana Batorego i Gdańska – największego miasta Rzeczypospolitej – miał następujące przyczyny:

• uznanie króla – początkowo był to konflikt o uznanie przez Gdańsk, cieszący się dużą autonomią w Rzeczypospolitej, Stefana Batorego za polskiego króla po rozdwojonej elekcji, odbywającej się po ucieczce Henryka Walezego do Francji. 
• cele obu stron – z czasem charakter konfliktu się zmienia. Z punktu widzenia Stefana Batorego była to walka o bezwarunkowe uznanie jego legalnej władzy przez największe i najbogatsze miasto Rzeczypospolitej. Z punktu widzenia Gdańska była to natomiast walka o utrzymanie pozycji niemal autonomicznego miasta portowego, czerpiącego olbrzymie zyski z handlu. 
• argumentacja i polemiki – jednocześnie obie strony konfliktu używały odmiennej argumentacji, przedstawiającej różną ocenę państwa powstałego po Unii Lubelskiej. Czy była ona luźną, federacyjną wspólnotą prowincji i miast, osobno związanych z monarchą, czy odrębnym, zwartym i nadrzędnym organizmem politycznym? Gdańsk opowiadał się za pierwszym wariantem – żądając uznania swojego wyjątkowego statusu. Król dążył do realizacji drugiej wizji poprzez narzucenie Gdańskowi swojej woli [Ptaszyński, s. 89–102].

Przebieg wojny