Izba senatorska

Senat – wywodzący się z rady królewskiej – miał charakter „elitarny”. W przeciwieństwie jednak do większości zgromadzeń stanowych ówczesnej Europy nie zasiadali w nim członkowie dziedziczni rekrutujący się z najpotężniejszych i najbogatszych rodów arystokratycznych Królestwa. By zostać senatorem, należało uzyskać od króla dożywotnią godność lub stanowisko senatorskie, dające prawo zasiadania w izbie wyższej.

W skład Senatu po zawarciu unii polsko-litewskiej w Lublinie 1569 r. wchodziło zatem kilka grup członków:

1. osoby piastujące godności biskupie w Kościele rzymskokatolickim – dwóch arcybiskupów oraz 14 biskupów (po 1593 r. – 15), 
2. ministrowie – czyli najwyżsi urzędnicy centralni państwa:

   • marszałkowie wielcy – koronny i litewski oraz nadworni – koronny i litewski (urzędnicy zajmujący się utrzymywaniem porządku i bezpieczeństwa przy boku króla oraz na dworze monarszym), 

   • kanclerze koronny i litewski oraz podkanclerze koronny i litewski (urzędnicy prowadzący królewską kancelarię, odpowiedzialni za prowadzenie i obsługę polityki wewnętrznej i zagranicznej państwa),  

   • podskarbiowie wielcy koronny i litewski (urzędnicy zajmujący się zarządzaniem skarbem publicznym Rzeczypospolitej), 

     Uwaga: W skład senatu do XVIII wieku nie wchodzili podskarbiowie nadworni (zajmujący się skarbem nadwornym króla) oraz hetmani (ministrowie spraw wojskowych).

3. dzierżyciele tzw. „dygnitarskich” (najwyższych) urzędów lokalnych:

   • wojewodowie (31, po 1598 r. – 34) i „wyróżnieni” kasztelanowie (3 oraz dodatkowo starosta generalny żmudzki), 

   • kasztelanowie więksi „krzesłowi” (32), 

   • kasztelanowie mniejsi (drążkowi) (51), 

   • kasztelanowie „konarscy” (trzech).

Miejsca senatorów rozmieszczone były wokół wolnej przestrzeni pośrodku izby; zasiadali oni zgodnie z przyjętą wewnętrzną hierarchią godności. Miejsce bliżej króla było bardziej prestiżowe, znaczenie miało też zasiadanie po prawej lub lewej stronie monarchy. Kwestia hierarchii zasiadania była tak ważna, że niektóre urzędy senatorskie były ze sobą „powiązane” – senatorowie je sprawujący zasiadali rotacyjnie na bardziej lub mniej zaszczytnych miejscach w czasie kolejnych sejmów.  

W izbie senatorskiej w pierwszym rzędzie na wygodnych krzesłach zasiadali biskupi, wojewodowie i ważniejsi kasztelanowie. Od uprzywilejowanej formy zasiadania nazywano ich często senatorami „krzesłowymi”. W drugim rzędzie na ławie zasiadali mniej znaczący kasztelanowie (stąd nazwa: kasztelanowie „drążkowi”). Za tronem królewskim znajdowały się miejsca ministrów, mających dzięki temu stały dostęp do króla. 

W czasie wspólnych posiedzeń obu izb posłowie szlacheccy do XVII wieku uczestniczyli w obradach na stojąco – by okazać szacunek monarsze i senatorom. Tylko dla marszałka sejmowego przewidywano „stołek” znajdujący się blisko tronu królewskiego.

Izba poselska

W jej skład wchodzili posłowie wybierani spośród szlachty na sejmikach przedsejmowych. Sejmiki zbierały się w ramach historycznie ukształtowanych województw, powiatów lub ziem. Z większości sejmików na sejm posłowało dwóch – trzech posłów (niekiedy liczba ta była większa – do sześciu), którzy byli zaopatrzeni w instrukcje poselskie, układane i uchwalane na tychże sejmikach. Instrukcje były zaprzysięgane i formalnie wiążące – posłowie mieli podejmować decyzje, kierując się płynącymi z nich wytycznymi.