Sejmiki w systemie parlamentarnym

Partykularny sejmik szlachecki był zgromadzeniem całej szlachty danej jednostki terytorialnej na najniższym szczeblu podziału administracyjnego – województwa, ziemi lub powiatu, których łącznie było 70. Obrady odbywano w zwyczajowych miejscach przeznaczonych do użytku publicznego. Najczęściej były to kościoły. Taką funkcję pełniły także cmentarze lub place (rynki) miast. Sejmiki stanowiły organy demokracji bezpośredniej. Zjeżdżało na nie od kilkudziesięciu do nawet kilku tysięcy szlachty. Obrady często miały burzliwy przebieg. Używano inwektyw, a nawet przemocy fizycznej. 

Sejmiki mogły pełnić różne funkcje, stąd w literaturze historycznej wyróżnia się różne typy czy rodzaje szlacheckich zgromadzeń. Prawdopodobnie najważniejszą rolę odgrywały jednak w systemie parlamentarnym. Jak zauważał w drugiej połowie XVII wieku Stanisław Herakliusz Lubomirski: „Bo sejmiki są jako vincula [węzły] albo źródła ad alvenum sejmu confluentem” [zbiegające się na sejmie].

Sejmiki przedsejmowe były zwoływane przez króla uroczystym aktem – uniwersałem, w którym monarcha ustalał datę sejmu. Na każdy taki sejmik król wysyłał swojego przedstawiciela – legata z instrukcją (legacją). Znajdował się w niej królewski plan obrad, do którego zebrana szlachta miała się ustosunkować. Sejmik przedsejmowy wysłuchiwał legacji, wybierał posłów i ustalał dla nich wiążącą instrukcję, w której wskazywał posłom cele i postulaty, które mieli zrealizować na sejmie oraz ograniczenia, czyli kwestie, na które nie mogli wyrazić zgody. 

Liczba posłów wybieranych przez sejmiki wynikała z prawa zwyczajowego. Część dokonywała elekcji jednomyślnie, niektóre uznawały jednak indywidualne głosowanie rozstrzygane większością głosów. Od czynności zapisywania wyników w postaci stawiania kresek przy nazwiskach kandydatów nazywano je „kreskowaniem”. Każdy uczestnik sejmiku mógł oddać tyle głosów, ile było mandatów poselskich do obsadzenia.

Po zakończeniu sejmu odbywały się sejmiki relacyjne. Ich nazwa pochodziła stąd, że posłowie składali na nich sprawozdania (relacje) z przebiegu sejmów. Na takim sejmiku odczytywano i oficjalnie potwierdzano uchwały sejmowe oraz uchwalone podatki. Z czasem sejmiki te zaczęły wydawać zgodę na dodatkowe podatki. Działo się tak zwłaszcza wtedy, gdy posłowie danego sejmiku przyjęli zobowiązania podatkowe warunkowo, uzależniając je od zgody „braci”.

Sejmiki generalne

Na poziomie prowincji funkcjonowały sejmiki generalne. Nie przyjeżdżała na nie cała szlachta, miały one bowiem charakter reprezentacyjny. Oznacza to, że poszczególne sejmiki partykularne wysyłały na nie swoich przedstawicieli; zasadniczo byli to nowo wybrani na sejm posłowie. Miały one szczególne znaczenie dla przebiegu sejmów, gdyż pozwalały przed ich rozpoczęciem wypracować wspólne stanowisko całej prowincji . Ułatwiało to prace legislacyjne i uzgadnianie stanowisk z przedstawicielami innych terytoriów Rzeczypospolitej.

Sejmiki prowincjonalne posiadały:  

• Małopolska – w Nowym Mieście Korczynie,  
• Wielkopolska – w Kole,  
• Mazowsze – w Warszawie,  
• Litwa – w Wołkowysku lub Słonimie,  
• województwa ukraińskie – w Sądowej Wiszni,  
• Prusy Królewskie – najczęściej w Grudziądzu lub Malborku). 

W XVII wieku zanikły sejmiki generalne dla większości prowincji, z wyjątkiem Prus Królewskich. Częściowo podobną rolę pełniły jednak spotkania parlamentarzystów danej prowincji podczas trwania samego sejmu. Nazywano je sesjami prowincjonalnymi.

Sejmik generalny Prus Królewskich

Sejmik generalny Prus Królewskich był pod pewnymi względami wyjątkowy. W czasach Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy charakteryzował się trzema cechami zasadniczo odróżniającymi go od innych sejmików Rzeczypospolitej:

• jako jedyny posiadał złożoną strukturę wewnętrzną – składał się z senatu pruskiego i izby poselskiej,  
• nie był sejmikiem zarezerwowany dla szlachty; w senacie zasiadali przedstawiciele „Wielkich Miast Pruskich”: Elbląga, Gdańska i Torunia; w izbie poselskiej zasiadali (do ok. 1660 r.) przedstawiciele mniejszych miast, były to: Białobór (Baldenburg), Brodnica, Chojnice, Czarne (Hammersztyn), Człuchów, Debrzno (Frydląd), Dzierzgoń (Kiszpork), Gniew, Golub, Grudziądz, Kościerzyna, Kowalewo, Lidzbark Welski, Łasin, Malbork, Nowe Miasto, Nowe n. Wisłą, Nowy Staw (Nytych), Puck, Radzyń, Skarszewy, Starogard, Sztum, Świecie, Tczew, Tolkmicko, Tuchola, 
• w zakresie kompetencji posiadał pewne specyficzne uprawnienia wynikające z autonomicznego statusu prowincji pruskiej, m.in. w zakresie skarbowości.

Sejmik generalny pruski zbierał się najczęściej w Grudziądzu, choć niekiedy decydowano się na alternatywną lokalizację, m.in. w Toruniu.