Ostatnie lata panowania króla Zygmunta III i przyczyny konfliktu

Zgodnie z ustaleniami historyków szwedzki atak na Prusy Królewskie (1626) i rozpoczęcie trzyletniego krwawego konfliktu Szwecji i Rzeczypospolitej wynikał z kilku przyczyn: 

• dążenia Szwecji do dominacji nad Morzem Bałtyckim – wojna była częścią szwedzkiej koncepcji dominium Maris Baltici,  
• kontynuacji wcześniejszych walk – w zasadzie od 1600 r. z krótkimi przerwami toczył się polsko-szwedzki konflikt o Inflanty; zawarty między państwami rozejm wygasł w marcu 1625 r. i nie został przedłużony – obie strony chciały kontynuacji konfliktu,  
• ambicji króla Szwecji Gustawa II Adolfa (1611–1632) i polityki mocarstwowej Szwecji: młody król Gustaw Adolf chciał zdobyć sławę wojenną. Udało mu się zresztą osiągnąć swój cel – do dziś słynie jako wybitny dowódca, a już za życia doczekał się przydomka „lew Północy”. W połowie trzeciej dekady XVII wieku nosił się już z planami zaangażowania się w walki w Rzeszy (toczyła się tam wówczas wojna zwana „trzydziestoletnią” – 1618–1648) po stronie protestanckich książąt, jako ich patron i przywódca. Przed wyruszeniem do Niemiec potrzebował przyczółku na południowym wybrzeżu Bałtyku i zabezpieczenia swoich interesów w Rzeczypospolitej,  
• roszczeń Zygmunta III Wazy do tronu szwedzkiego: król Zygmunt nigdy nie pogodził się z utratą korony szwedzkiej (odebranej mu przez stany szwedzkie de facto już w 1599 r.) pod koniec XVI wieku. Nieodmiennie tytułował się królem Szwecji, w oficjalnej korespondencji określając monarchów z protestanckiej linii Wazów książętami sudermańskimi. Roszczenia Zygmunta były dla obu stron wygodnym pretekstem do wojny. Sprawa zrzeczenia się praw polskich Wazów do korony szwedzkiej została rozwiązana dopiero po wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1655–1660, na mocy traktatu pokojowego w Oliwie (1660 r.).

Przebieg konfliktu – kalendarium