Toruńskie wydania „De revolutionibus” M. Kopernika (1543, 1566, 1617)
Zestaw pozycji
- Tytuł
- Toruńskie wydania „De revolutionibus” M. Kopernika (1543, 1566, 1617)
- Opis
- Druga i jednocześnie główna część wystawy artefaktów poświęcona została trzem wydaniom „De revolutionibus” z roku 1543 (I), 1566 (II) i 1617 (III). Pierwsze wydanie kopernikańskiego dzieła zeszło z prasy norymberskiego drukarza Johannesa Petreiusa w kwietniu 1543 r. w liczbie ok. 500 egzemplarzy, z których do naszych czasów zachowało się ponad 270, w tym 14 w Polsce.
-
Drugie wydanie „De revolutionibus” ukazało się 23 lata po pierwszym, tj. w 1566 r. w Bazylei w drukarni Heinricha Petri (1508–1579). Nie wykazuje istotnych różnic w stosunku do pierwodruku, zwłaszcza w sferze typograficznej. Największe zmiany dotyczą karty tytułowej, gdzie umieszczono dużych rozmiarów drzeworytowy sygnet drukarski bazylejskiej oficyny. Zachowano także anonimową przedmowę autorstwa Andreasa Osiandra, zaznaczono jednak, że nie jest autorstwa Kopernika, poprzez nadanie następującemu po nim listowi Kopernika do papieża tytułu „Praefatio authoris”. Zawiera także współwydaną pracę Jerzego Joachima Retyka, „Narratio prima”.
Trzecia edycja dzieła Kopernika została wydana w Amsterdamie w 1617 r. pod zmodyfikowanym tytułem: „Nicolai Copernici Torinensis Astronomia Instavrata, Libris sex comprehensa, qui de Revolutionibus orbium coelestium inscribuntur”. Wydawcą i redaktorem był Nicolaus Mulerius (1564–1630), matematyk i lekarz, profesor uniwersytetu w Groningen, który poprawił błędy z poprzednich dwóch edycji, umieścił na początku druku życiorys Kopernika, a każdy rozdział opatrzył dodatkowo komentarzem. Także drukarz był osobą nieprzypadkową, bowiem był nim Willem Janszoon Blaeu (1571–1638), kartograf i właściciel oficyny wydawniczej „Pod Złotym Słońcem” w Amsterdamie, w latach 1594–1596 uczeń Tychona Brahego, astronoma i twórcy teorii geoheliocentrycznej.
Kolekcja prezentuje dwa egzemplarze wydania z 1543 r. ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu i Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej, trzy egzemplarze wydania z 1566 r. ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej, Książnicy Kopernikańskiej i Muzeum Okręgowego w Toruniu oraz dwa egzemplarze wydania z 1617 r. ze zbiorów Książnicy Kopernikańskiej i Muzeum Okręgowego w Toruniu.
(Magdalena Awianowicz)
Pozycje
-
Przekład na język portugalski, opracowany na podstawie drugiego wydania „De revolutionibus” (Bazylea 1566). -
Egzemplarz trzeciego wydania „De revolutionibus orbium coelestium” ukazał się w Amsterdamie w 1617 r. w drukarni Wilhelma Jansoniusa (1571–1638), który był astronomem, uczniem Tychona Brahego. Amsterdamska drukarnia miała już na swym koncie wydrukowane na znakomitym poziomie wydawnictwa kartograficzne. Druku dzieła Kopernika podjął się Jansonius pomimo, iż rok wcześniej wpisano je na Indeks ksiąg zakazanych. Do druku przygotował je Nicolaus Mulerius (1564-1630) – profesor matematyki na uniwersytecie w Groningen. Podobnie jak w obu wydaniach poprzednich, na stronie tytułowej zaprezentowano Kopernika jako torunianina oraz zachowano przedmowę Osiandra, a także list kardynała M. Schönberga i list Kopernika do papieża Pawła III. -
Egzemplarz trzeciej edycji „De revolutionibus” ze zbiorów Książnicy Kopernikańskiej zawiera notatki i uwagi rękopiśmienne na marginesach tekstu. Są one dowodem na przeprowadzaną korektę dzieła, nie ustalono jednak autorstwa rękopiśmiennych wpisów. Oprawa pergaminowa. -
Oprawa egzemplarza drugiego wydania „De revolutionibus” ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu wykonana została ze skóry cielęcej, grzbiet ozdobiono geometrycznym złoconym wzorem. W kompartymencie znajduje się czerwony szyldzik ze złoconym tytułem dzieła oraz imieniem i nazwiskiem autora. -
Egzemplarz drugiej edycji dzieła „De revolutionibus” ze zbiorów Książnicy Kopernikańskiej jest bogato interfoliowany, zawiera liczne rękopiśmienne uwagi i uzupełnienia Maximiliana Curtzego (1837–1903), profesora Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego, zaangażowanego również w działalność niemieckiego towarzystwa naukowego Coppernicus Verein für Wissenschaft und Kunst zu Thorn. Księga ta stanowiła podstawę do opracowania kolejnego, piątego wydania dzieła Mikołaja Kopernika opublikowanego w Toruniu w 1873 r. Do egzemplarza dołączony został tekst „Narratio prima” Jerzego Joachima Retyka. Relacja pierwsza z księgi „O obrotach” Mikołaja Kopernika wydana została w Gdańsku w 1540 r. Autor przedstawił w niej najważniejsze tezy zawarte w rękopisie dzieła Mikołaja Kopernika i dodał pochwałę Prus, aby zachęcić astronoma do wydania drukiem rękopisu, a jednocześnie pozyskać patronat księcia Prus Albrechta. -
II wydanie dzieła Mikołaja Kopernika „De revolutionibus”.
-
Zachowany w toruńskiej Książnicy Kopernikańskiej egzemplarz „De revolutionibus” pochodzi ze zbiorów Biblioteki Gimnazjum Akademickiego w Toruniu, co potwierdza pieczęć „Koenigliches Gymnasium Zu Thorn”. Oprawa wtórna pergaminowa po konserwacji-restauracji, wykonanej w roku 1961 przez Tadeusza Tuszewskiego w Warszawie. Zachowano elementy z pierwotnej oprawy: pergaminowy grzbiet, przyklejony na pasek płócienny i doszyty do bloku po ostatniej składce oraz fragment górnej okładziny z wyżej wspomnianym złoconym superekslibrisem (herb z przedstawieniem bukietu róż i lilii wyrastającego z jednej gałązki, ujęty w wieniec laurowy). Na grzbiecie pochodzącym z pierwotnej oprawy oraz na wyklejce górnej oprawy zachowała się dawna sygnatura J.4°42. Po karcie 59 wklejono szesnastowieczną mapę drzeworytową „Charta Cosmographica, Cum Ventorum Propria Natura Et Operatione” autorstwa Petera Apiana i Gemmy Frisiusa. -
Egzemplarz „De revolutionibus” należący do toruńskiej Biblioteki Uniwersyteckiej pochodzi z Królewca, z Biblioteki Zamkowej księcia Albrechta Hohenzollerna (1490–1568). Odnotowany został w katalogu Biblioteki Zamkowej przez jej pierwszego bibliotekarza, Felixa Königa Polyphema (1500–1549). Na stronie tytułowej druku znajduje się odręczna sygnatura Kk.36.I naniesiona przez kolejnego książęcego bibliotekarza, Heinricha Zella (1518-1564). Cechą indywidualną toruńskiego egzemplarza jest ślad nieznanego czterowersowego tekstu odbity obok drzeworytu przedstawiającego model heliocentryczny. Przypuszczalnie odbicie to powstało przypadkowo w drukarni, a tekst nie pochodzi z dzieła Kopernika. Drukowi „De revolutionibus” towarzyszą dwa współoprawne dzieła o tematyce astronomicznej: „Poeticon Astronomicon” przypisywany Hyginusowi (ok. 100–200) (wyd. Kolonia 1534) oraz VII i VIII księga „Almagestu” Ptolemeusza (ok. 100–ok. 168) (wyd. Kolonia 1537).